Kết quả kiểm định chi bình phương độc lập được báo cáo theo dạng χ²(bậc tự do, N = cỡ mẫu) = giá trị, p = ..., kèm một chỉ số độ mạnh liên hệ (hệ số phi cho bảng 2x2, Cramér V cho bảng lớn hơn) và phần trăm theo nhóm để người đọc thấy liên hệ đi theo chiều nào. Chỉ ghi "có mối liên hệ có ý nghĩa" mà không có phần trăm là cách viết khiến người đọc không biết nhóm nào khác nhóm nào.
Bài này đi qua hai ví dụ giả định: một bảng 2x2 và một bảng 3x3, mỗi ví dụ có câu mẫu, phép tự kiểm và cách đọc phần dư. Phần cuối nói về tình huống tần số kỳ vọng nhỏ, khi kiểm định chính xác Fisher thay chỗ chi bình phương, và cách trình bày bảng chéo cho gọn.
Những gì phải có trong một câu báo cáo chi bình phương
Ký hiệu χ² với bậc tự do và cỡ mẫu trong ngoặc. Bậc tự do bằng (số hàng − 1) nhân (số cột − 1). Cỡ mẫu N giúp người đọc hiểu giá trị χ² lớn hay nhỏ, vì cùng một mức liên hệ, mẫu càng lớn thì χ² càng lớn.
Giá trị p chính xác. Ghi đến ba chữ số thập phân, chỉ dùng p < 0,001 khi thật sự nhỏ hơn mức đó.
Chỉ số độ mạnh liên hệ. Hệ số phi cho bảng 2x2, Cramér V cho bảng lớn hơn. Với bảng 2x2, tỷ số chênh kèm khoảng tin cậy thường dễ diễn giải hơn trong y tế và xã hội học.
Phần trăm theo đúng chiều câu hỏi. Nếu câu hỏi là "nam và nữ có khác nhau về tỷ lệ đi làm thêm không", hãy tính phần trăm trong từng giới, tức theo hàng giới tính. Phần trăm theo cột trả lời một câu hỏi khác.
Câu nói rõ chiều liên hệ. Ví dụ: tỷ lệ đi làm thêm ở nam cao hơn ở nữ. Kiểm định chi bình phương không tự nói chiều; người viết phải đọc từ phần trăm hoặc phần dư. Với bảng lớn, một giá trị χ² có ý nghĩa chỉ cho biết các nhóm không phân bố giống nhau ở đâu đó trong bảng, chưa nói ở ô nào; phần dư là công cụ để chỉ ra chỗ đó.
Ví dụ bảng 2x2: giới tính và việc làm thêm
Ví dụ giả định: khảo sát 200 sinh viên, trong đó 90 nam và 110 nữ. Ở nam, 54 người có làm thêm (60,0%) và 36 người không. Ở nữ, 48 người có làm thêm (43,6%) và 62 người không. Tổng cộng 102 người làm thêm, 98 người không.
Tần số kỳ vọng của mỗi ô bằng tổng hàng nhân tổng cột chia N. Ô nam có làm thêm: 90 nhân 102 chia 200 được 45,9. Tương tự ba ô còn lại là 44,1; 56,1 và 53,9. Mỗi ô đóng góp (quan sát − kỳ vọng)² chia kỳ vọng: 8,1² chia 45,9 được khoảng 1,43; chia 44,1 được 1,49; chia 56,1 được 1,17; chia 53,9 được 1,22. Cộng lại được χ² ≈ 5,30 với 1 bậc tự do, p = 0,021. Hệ số phi bằng căn của χ² chia N, tức căn của 5,30 chia 200, được 0,16. Tỷ số chênh là (54 × 62) chia (36 × 48), bằng 1,94, khoảng tin cậy 95% từ 1,10 đến 3,41.
Câu mẫu: "Tỷ lệ sinh viên có làm thêm ở nam (60,0%) cao hơn ở nữ (43,6%); mối liên hệ giữa giới tính và việc làm thêm có ý nghĩa thống kê, χ²(1, N = 200) = 5,30; p = 0,021; φ = 0,16. Khả năng có làm thêm ở nam gấp khoảng 1,94 lần ở nữ tính theo tỷ số chênh, KTC 95% [1,10; 3,41]."
Mức φ = 0,16 cho thấy liên hệ yếu theo các quy ước tham khảo thường gặp. Câu kết luận nên giữ đúng mức đó: có khác biệt về tỷ lệ, nhưng giới tính chỉ gắn với một phần nhỏ sự khác nhau trong việc làm thêm. Lưu ý thêm: tỷ số chênh 1,94 không có nghĩa là tỷ lệ của nam gấp đôi tỷ lệ của nữ; tỷ lệ thật là 60,0% so với 43,6%.
Hiệu chỉnh Yates: phần mềm in hai dòng, ghi dòng nào
Với bảng 2x2, SPSS in thêm dòng Continuity Correction, là chi bình phương có hiệu chỉnh liên tục Yates. Với ví dụ trên, dòng này cho χ² ≈ 4,67, p = 0,031, nhỏ hơn bản không hiệu chỉnh. Hiệu chỉnh Yates làm kiểm định thận trọng hơn, và giới thống kê có nhiều ý kiến khác nhau về việc có nên dùng: một số tài liệu khuyên dùng cho bảng 2x2, số khác cho rằng nó quá bảo thủ và nên thay bằng kiểm định chính xác Fisher khi mẫu nhỏ.
Bạn không cần chọn phe trong luận văn. Việc cần làm là quyết định trước, ghi trong phần phương pháp, và ghi rõ trong câu báo cáo. Ví dụ: "χ² có hiệu chỉnh liên tục Yates (1, N = 200) = 4,67; p = 0,031." Điều không nên làm là chạy cả hai, rồi chọn dòng nào cho p dưới 0,05 thì chép dòng đó. Khi hai dòng cho kết luận khác nhau, bạn ghi cả hai và bàn ngắn gọn là kết quả nằm sát ngưỡng.
Trong ví dụ này, cả hai dòng cùng cho kết luận giống nhau, nên chỉ cần báo một dòng theo quy tắc đã chọn. Với mẫu 200 người và tần số kỳ vọng đều trên 40, khác biệt giữa hai dòng không làm thay đổi cách hiểu kết quả.
Ví dụ bảng 3x3: đọc phần dư chuẩn hoá điều chỉnh
Ví dụ giả định thứ hai: 240 sinh viên chia theo giai đoạn học (năm thứ nhất 60 người, năm thứ hai và ba 100 người, năm cuối 80 người) và mức sử dụng thư viện (ít, thỉnh thoảng, thường xuyên). Kết quả: χ²(4, N = 240) = 22,10; p < 0,001; Cramér V = 0,21. Bảng dưới ghi số người, phần trăm theo hàng và phần dư chuẩn hoá điều chỉnh trong ngoặc vuông.
| Giai đoạn học | Ít | Thỉnh thoảng | Thường xuyên |
|---|---|---|---|
| Năm thứ nhất (n = 60) | 28 (46,7%) [3,44] | 22 (36,7%) [−0,91] | 10 (16,7%) [−2,46] |
| Năm thứ hai, ba (n = 100) | 30 (30,0%) [0,24] | 45 (45,0%) [0,89] | 25 (25,0%) [−1,20] |
| Năm cuối (n = 80) | 12 (15,0%) [−3,41] | 33 (41,3%) [−0,09] | 35 (43,8%) [3,51] |
Phần dư chuẩn hoá điều chỉnh có giá trị tuyệt đối lớn hơn khoảng 1,96 cho thấy ô đó lệch đáng chú ý so với kỳ vọng nếu hai biến độc lập. Ở đây, năm thứ nhất có nhiều người dùng ít hơn kỳ vọng (3,44) và ít người dùng thường xuyên hơn kỳ vọng (−2,46); năm cuối ngược lại (−3,41 và 3,51). Nhóm giữa không lệch rõ ở ô nào.
Câu mẫu: "Mức sử dụng thư viện liên hệ với giai đoạn học, χ²(4, N = 240) = 22,10; p < 0,001; Cramér V = 0,21. Phân tích phần dư cho thấy sinh viên năm cuối sử dụng thư viện thường xuyên nhiều hơn mức kỳ vọng (43,8%), trong khi sinh viên năm thứ nhất tập trung ở mức ít (46,7%)." Vì bạn đang xem chín ô cùng lúc, một số tài liệu khuyên dùng ngưỡng chặt hơn 1,96 theo kiểu Bonferroni; nếu áp dụng, ghi rõ ngưỡng đã dùng. Thêm một điểm: chi bình phương không dùng đến thứ tự của các mức, nên câu kết luận chỉ nói về liên hệ, không nói "càng lên năm cao càng dùng nhiều" như một xu hướng đã được kiểm định.
Tần số kỳ vọng nhỏ: báo cáo kiểm định chính xác Fisher
Kiểm định chi bình phương dựa trên xấp xỉ, nên cần tần số kỳ vọng đủ lớn. Quy ước hay dùng là không ô nào có kỳ vọng dưới 1 và không quá 20% số ô có kỳ vọng dưới 5. Với bảng 2x2, chỉ cần một ô kỳ vọng dưới 5 là nhiều người đã chuyển sang Fisher. SPSS in dòng chú thích ở cuối bảng Chi-Square Tests cho biết bao nhiêu ô có kỳ vọng dưới 5; đó là dòng bạn cần đọc trước tiên.
Ví dụ giả định: một nghiên cứu nhỏ có 9 người ở nhóm A, trong đó 7 người (77,8%) đạt yêu cầu, và 10 người ở nhóm B, trong đó 2 người (20,0%) đạt. Tần số kỳ vọng nhỏ nhất khoảng 4,26, có ba trên bốn ô dưới 5. Kiểm định chính xác Fisher hai phía cho p = 0,023.
Câu mẫu: "Do có 3 trên 4 ô có tần số kỳ vọng nhỏ hơn 5, kiểm định chính xác Fisher được sử dụng. Tỷ lệ đạt ở nhóm A (7/9; 77,8%) cao hơn nhóm B (2/10; 20,0%), p = 0,023 (hai phía)." Với Fisher không có giá trị thống kê kiểm định và bậc tự do để ghi, nên câu chỉ có tỷ lệ và p. Nên ghi tỷ lệ dưới dạng phân số như trên, vì với mẫu nhỏ, phần trăm dễ làm người đọc tưởng mẫu lớn hơn thực tế.
Với mẫu chỉ 19 người, khoảng tin cậy của bất kỳ chỉ số liên hệ nào cũng sẽ rất rộng. Phần bàn luận nên nói rõ điều này thay vì nhấn mạnh p = 0,023.
Trình bày bảng chéo trong luận văn: các bước gọn
Khi có nhiều biến định danh cần so theo một biến nhóm, gom vào một bảng sẽ gọn hơn viết từng câu. Một cách làm đủ chuẩn:
- Đặt biến nhóm (ví dụ giới tính) ở cột và các biến kết quả ở hàng, hoặc ngược lại, nhưng giữ nhất quán trong cả luận văn.
- Mỗi ô ghi số người và phần trăm trong ngoặc, theo dạng "54 (60,0%)". Nói rõ ở tiêu đề cột hay chú thích là phần trăm tính theo nhóm nào.
- Thêm một cột cuối ghi χ², bậc tự do, p và chỉ số liên hệ cho từng biến. Nếu biến nào dùng Fisher, đánh dấu và giải thích ở chú thích dưới bảng.
- Dùng đường kẻ ngang theo kiểu APA, không kẻ dọc. Số bảng in đậm ở dòng trên, tên bảng in nghiêng ở dòng dưới.
- Dưới bảng, ghi chú thích chung (N, cách tính phần trăm) và chú thích riêng cho ô hoặc dòng đặc biệt.
- Trong lời văn, chỉ nêu những liên hệ chính và dẫn người đọc về bảng, không lặp lại toàn bộ con số.
Một bảng chéo tốt cho phép người đọc tự tính lại χ² nếu muốn. Đó cũng là phép thử tốt cho chính bạn: nếu bạn không tự tính lại được từ bảng của mình, có thể bảng đang thiếu tổng hoặc phần trăm tính sai chiều.
Câu hỏi thường gặp
Kết quả chi bình phương theo APA ghi theo dạng nào?
Dạng thường dùng là χ²(bậc tự do, N = cỡ mẫu) = giá trị, p = giá trị, kèm hệ số phi hoặc Cramér V. Trong lời văn cần thêm phần trăm theo nhóm để nói rõ chiều của mối liên hệ.
Khi nào dùng hệ số phi, khi nào dùng Cramér V?
Hệ số phi dùng cho bảng 2x2. Cramér V dùng cho bảng lớn hơn và trùng với giá trị tuyệt đối của phi khi bảng là 2x2. Với bảng 2x2 trong y tế hay xã hội học, tỷ số chênh kèm khoảng tin cậy thường dễ diễn giải hơn.
Có nên báo cáo dòng hiệu chỉnh Yates không?
Tuỳ quy tắc bạn chọn trước và ghi trong phần phương pháp. Các tài liệu không thống nhất về việc dùng Yates. Điều cần tránh là chạy cả hai rồi chọn dòng cho giá trị p đẹp hơn; nếu hai dòng cho kết luận khác nhau, nên ghi cả hai.
Bảng có ô tần số kỳ vọng nhỏ hơn 5 thì làm gì?
Với bảng 2x2, dùng kiểm định chính xác Fisher. Với bảng lớn hơn, có thể gộp các mức có nghĩa gần nhau nếu việc gộp hợp lý về nội dung, hoặc dùng phiên bản chính xác hay mô phỏng nếu phần mềm hỗ trợ. Ghi rõ cách xử lý trong luận văn.
Phần dư chuẩn hoá điều chỉnh dùng để làm gì?
Nó cho biết ô nào trong bảng chéo lệch nhiều so với kỳ vọng khi hai biến độc lập. Giá trị tuyệt đối trên khoảng 1,96 thường được coi là đáng chú ý. Phần dư giúp bạn nói rõ mối liên hệ nằm ở đâu thay vì chỉ nói có liên hệ.
Kiểm định chi bình phương có ý nghĩa thì có kết luận nhân quả được không?
Không. Chi bình phương chỉ cho biết hai biến có liên hệ trong mẫu. Muốn nói biến này gây ra biến kia cần thiết kế nghiên cứu phù hợp, chẳng hạn thử nghiệm có phân nhóm ngẫu nhiên, và lập luận loại trừ các yếu tố gây nhiễu.