GiaThuyet.comGiả Thuyết
Phân tích phương sai ANOVA

ANOVA một nhân tố: tính tay tổng bình phương, thống kê F và giá trị p từng bước

Tính tay ANOVA một nhân tố với ba nhóm giả định: trung bình chung, SSB, SSW, bậc tự do, MS, F, giá trị p và cách viết kết luận cho đúng.

Vietnamese graduate student at a wooden library desk working through sums with a pencil and calculator, blank notebook pages, seen from over the shoulder, afternoon light in Huế

ANOVA một nhân tố trả lời một câu hỏi duy nhất: trung bình của ba nhóm trở lên có cùng bằng nhau hay không, khi các nhóm được chia theo một biến phân loại. Biến phân loại đó gọi là nhân tố, ví dụ phương pháp ôn thi, ca làm việc hay loại phân bón. Kết quả của phép kiểm định là một con số F và một giá trị p; đằng sau hai con số đó chỉ là phép chia tổng biến thiên của dữ liệu thành hai phần rồi so chúng với nhau.

Phần mềm làm việc này trong nửa giây, nhưng người làm luận văn vẫn nên tự tính tay một lần với bộ số nhỏ. Khi đã tự đi qua từng ô của bảng ANOVA, bạn đọc bảng xuất ra từ SPSS, R hay JASP mà không còn phải đoán cột nào là cột nào, và trả lời được khi hội đồng hỏi "F này lấy ở đâu ra". Mọi số liệu dưới đây là ví dụ giả định, chọn tròn cho dễ theo dõi.

Ý tưởng cốt lõi: so biến thiên giữa nhóm với biến thiên trong nhóm

Hãy hình dung ba nhóm sinh viên ôn thi theo ba cách khác nhau rồi cùng làm một bài kiểm tra. Điểm của mọi người dao động vì hai lý do. Lý do thứ nhất là nhóm: nếu cách ôn có tác dụng khác nhau thì trung bình mỗi nhóm lệch khỏi trung bình chung. Lý do thứ hai là khác biệt cá nhân và may rủi: ngay trong cùng một nhóm, người được 6, người được 8. Phần thứ hai luôn tồn tại, dù cách ôn có tác dụng hay không.

ANOVA đo hai phần này bằng hai tổng bình phương. Tổng bình phương giữa nhóm, viết tắt SSB, đo mức trung bình các nhóm tản ra quanh trung bình chung. Tổng bình phương trong nhóm, viết tắt SSW (có sách gọi là SSE hay sai số), đo mức từng quan sát tản ra quanh trung bình của chính nhóm nó. Cộng hai phần lại được tổng bình phương toàn phần SST, tức toàn bộ biến thiên của dữ liệu quanh trung bình chung.

Nếu giả thuyết không đúng, nghĩa là ba trung bình tổng thể bằng nhau, thì sự tản ra giữa các trung bình nhóm chỉ do may rủi chọn mẫu, và sau khi chia cho bậc tự do nó sẽ xấp xỉ cỡ của biến thiên trong nhóm. Tỷ số giữa hai thứ đó, gọi là F, khi ấy dao động quanh 1. Nếu các trung bình tổng thể thật sự khác nhau, phần giữa nhóm phình to hơn hẳn và F lớn lên. Giá trị p cho biết, giả sử H0 đúng, xác suất gặp một F lớn bằng hoặc hơn F quan sát được là bao nhiêu.

Cặp giả thuyết viết như sau. H0: các trung bình tổng thể bằng nhau, mu1 = mu2 = mu3. H1: có ít nhất một trung bình khác các trung bình còn lại. Lưu ý H1 không nói nhóm nào khác nhóm nào, cũng không nói tất cả đều khác nhau; ANOVA chỉ là phép kiểm định tổng thể (omnibus). Muốn biết cặp nào khác, bạn cần bước so sánh hậu định hoặc so sánh có kế hoạch sau đó.

Bộ số liệu giả định và các trung bình cần tính trước

Ví dụ giả định: ba nhóm, mỗi nhóm năm sinh viên, chấm điểm trên thang 10. Nhóm A tự ôn, nhóm B ôn theo đề luyện có chữa bài, nhóm C chỉ đọc lại giáo trình. Bước đầu tiên là tính trung bình từng nhóm và trung bình chung của cả mười lăm người.

NhómĐiểm năm sinh viênTổngTrung bình nhóm
A — tự ôn6, 7, 8, 7, 7357,0
B — đề luyện có chữa8, 9, 7, 8, 8408,0
C — đọc lại giáo trình5, 6, 6, 7, 6306,0
Cả mẫu (N = 15)—1057,0 (trung bình chung)

Trung bình chung bằng tổng điểm của cả mẫu chia cho số người: 105 chia 15 bằng 7,0. Khi các nhóm có cỡ bằng nhau, trung bình chung cũng bằng trung bình cộng của ba trung bình nhóm; khi cỡ nhóm khác nhau thì không, vì nhóm đông kéo trung bình chung về phía mình. Đây là chỗ hay tính sai khi làm tay với dữ liệu thật.

Nhìn vào bảng, nhóm B cao nhất, nhóm C thấp nhất, cách nhau 2 điểm. Nhưng chỉ nhìn trung bình thì chưa nói được gì: chênh lệch 2 điểm có thể là lớn nếu điểm trong từng nhóm rất sát nhau, và có thể là chuyện thường nếu điểm trong nhóm dao động từ 3 tới 10. ANOVA chính là cách đặt chênh lệch giữa các trung bình bên cạnh độ dao động bên trong nhóm.

Tính SSB, SSW và kiểm lại bằng SST

Ba tổng bình phương được tính theo định nghĩa, không cần công thức rút gọn. Với số liệu tròn như trên, mỗi bước chỉ là cộng trừ và bình phương những số nhỏ.

  1. Tổng bình phương giữa nhóm. Với mỗi nhóm, lấy trung bình nhóm trừ trung bình chung, bình phương, rồi nhân với cỡ nhóm. Nhóm A: (7 − 7) bình phương bằng 0, nhân 5 được 0. Nhóm B: (8 − 7) bình phương bằng 1, nhân 5 được 5. Nhóm C: (6 − 7) bình phương bằng 1, nhân 5 được 5. Cộng lại SSB = 10.
  2. Tổng bình phương trong nhóm. Với từng người, lấy điểm trừ trung bình nhóm của người đó rồi bình phương. Nhóm A có độ lệch −1, 0, 1, 0, 0, bình phương cộng lại bằng 2. Nhóm B có độ lệch 0, 1, −1, 0, 0, cũng bằng 2. Nhóm C có độ lệch −1, 0, 0, 1, 0, cũng bằng 2. Cộng lại SSW = 6.
  3. Tổng bình phương toàn phần. Lấy từng điểm trừ trung bình chung 7, bình phương rồi cộng cả mười lăm số. Nhóm A cho 1 + 0 + 1 + 0 + 0 = 2, nhóm B cho 1 + 4 + 0 + 1 + 1 = 7, nhóm C cho 4 + 1 + 1 + 0 + 1 = 7. SST = 16.
  4. Kiểm tra. SSB + SSW phải bằng SST: 10 + 6 = 16. Nếu hai vế lệch nhau, gần như chắc chắn có một trung bình tính sai, thường là trung bình chung khi cỡ nhóm không đều.

Bước kiểm tra cuối tưởng thừa nhưng là thói quen nên giữ. Khi làm tay với hai ba chục quan sát, sai một phép trừ là chuyện thường; đẳng thức SST = SSB + SSW là lưới an toàn miễn phí. Nó cũng nhắc lại ý nghĩa của ANOVA: toàn bộ biến thiên được chia trọn vẹn thành hai phần, không thừa không thiếu.

Lập bảng ANOVA: bậc tự do, trung bình bình phương và F

Tổng bình phương phụ thuộc vào số nhóm và số quan sát, nên phải chia cho bậc tự do để đưa về cùng thước đo. Kết quả của phép chia gọi là trung bình bình phương, viết tắt MS.

Nguồn biến thiênSSBậc tự do (df)MS = SS / dfF
Giữa nhóm10k − 1 = 25,05,0 / 0,5 = 10,0
Trong nhóm6N − k = 120,5—
Toàn phần16N − 1 = 14——

Ở đây k là số nhóm (3) và N là tổng số quan sát (15). Bậc tự do giữa nhóm bằng 2 vì khi đã biết trung bình chung, chỉ cần biết hai trung bình nhóm là suy ra được trung bình nhóm thứ ba. Bậc tự do trong nhóm bằng 12 vì mỗi nhóm năm người mất một bậc tự do cho trung bình của chính nó, ba nhóm mất ba. Hai bậc tự do cộng lại cũng phải bằng bậc tự do toàn phần: 2 + 12 = 14.

MS trong nhóm bằng 0,5 chính là ước lượng gộp của phương sai trong nhóm, coi như phương sai chung của ba nhóm. Căn bậc hai của nó, khoảng 0,71, là độ lệch chuẩn gộp. Con số này sẽ còn dùng lại khi tính kiểm định hậu định và cỡ hiệu ứng, nên ghi lại cẩn thận.

Từ F sang giá trị p và câu kết luận

F bằng 10 với bậc tự do (2, 12). Có hai cách đi tiếp. Cách cổ điển là tra bảng phân phối F: ở mức ý nghĩa 0,05, giá trị tới hạn của F với bậc tự do (2, 12) xấp xỉ 3,89. F quan sát được là 10, lớn hơn giá trị tới hạn, nên rơi vào vùng bác bỏ. Cách thứ hai là tính giá trị p chính xác bằng phần mềm hoặc hàm F.DIST.RT trong bảng tính; với F = 10 và bậc tự do (2, 12), p xấp xỉ 0,0028.

Đọc giá trị p bằng lời thường: nếu ba cách ôn thi thật sự cho cùng một điểm trung bình trong tổng thể, thì xác suất chọn ngẫu nhiên ba nhóm năm người mà thu được F từ 10 trở lên chỉ vào khoảng 0,3 phần trăm. Vì xác suất đó nhỏ hơn mức alpha 0,05 đã đặt từ trước, ta bác bỏ H0 và kết luận rằng có bằng chứng thống kê cho thấy ít nhất một trung bình nhóm khác các nhóm còn lại.

Có ba câu không được viết. Không viết "xác suất H0 đúng là 0,3 phần trăm", vì giá trị p được tính khi đã giả sử H0 đúng, nó không phải xác suất của chính H0. Không viết "nhóm B tốt hơn hai nhóm kia", vì ANOVA chưa so từng cặp. Và không viết "cách ôn thi có ảnh hưởng rất quan trọng": có ý nghĩa thống kê chỉ nói rằng khác biệt khó giải thích bằng may rủi, còn khác biệt lớn hay nhỏ về mặt thực tiễn phải nhìn vào cỡ hiệu ứng và vào chính thang điểm.

Nếu ngược lại F nhỏ và p lớn hơn 0,05, câu đúng là "chưa đủ bằng chứng để bác bỏ H0", không phải "ba nhóm bằng nhau". Với mỗi nhóm năm người, mẫu quá nhỏ để phát hiện một khác biệt vừa phải; không bác bỏ không có nghĩa là đã chứng minh không có khác biệt.

Cỡ hiệu ứng eta bình phương và bước tiếp theo sau F

Eta bình phương. Lấy SSB chia SST: 10 chia 16 bằng 0,625. Đọc là trong mẫu này, khoảng 62,5 phần trăm biến thiên của điểm gắn với khác biệt giữa ba nhóm. Con số rất cao vì bộ số giả định được chọn để các nhóm tách nhau rõ; dữ liệu thật trong giáo dục hay kinh tế hiếm khi đẹp như vậy. Eta bình phương có xu hướng ước lượng hơi cao so với tổng thể khi mẫu nhỏ, nên nhiều người báo cáo thêm omega bình phương; cách tính và cách diễn giải mốc lớn nhỏ được bàn riêng ở danh mục cỡ hiệu ứng của trang.

So sánh hậu định. Vì ANOVA chỉ nói "có khác biệt ở đâu đó", bước tiếp theo thường là kiểm định Tukey hoặc một thủ tục hậu định khác để biết cặp nào khác. Với chính bộ số này, sai số chuẩn dùng cho Tukey dựa trên MS trong nhóm 0,5 vừa tính.

Kiểm giả định. Kết quả F chỉ đáng tin khi các quan sát độc lập, phần dư trong từng nhóm xấp xỉ phân phối chuẩn và phương sai các nhóm không chênh nhau quá nhiều. Ở ví dụ này ba nhóm có cùng tổng bình phương trong nhóm bằng 2, tức phương sai bằng nhau tuyệt đối, điều chỉ xảy ra trong ví dụ dạy học.

Đối chiếu với phần mềm. Nhập đúng mười lăm điểm vào phần mềm bạn dùng, dạng hai cột: một cột nhóm, một cột điểm. Bảng xuất ra phải cho SS giữa nhóm 10, trong nhóm 6, F bằng 10 và p xấp xỉ 0,003. Nếu lệch, thường là do nhập dữ liệu dạng ba cột song song mà chọn nhầm thủ tục; tên menu và cách nhập thay đổi theo phiên bản, nên xem hướng dẫn của đúng phiên bản đang cài.

Câu hỏi thường gặp

ANOVA một nhân tố khác kiểm định t độc lập ở chỗ nào?

Kiểm định t độc lập so sánh đúng hai nhóm, còn ANOVA một nhân tố so được từ hai nhóm trở lên trong một phép kiểm định. Khi chỉ có hai nhóm và giả định phương sai bằng nhau, hai cách cho cùng giá trị p, và F của ANOVA đúng bằng bình phương của t.

Vì sao gọi là phân tích phương sai trong khi mục đích là so sánh trung bình?

Vì cách làm là chia tổng biến thiên thành phần giữa nhóm và phần trong nhóm rồi so hai ước lượng phương sai với nhau. Nếu các trung bình tổng thể bằng nhau, hai ước lượng đó xấp xỉ nhau; nếu trung bình khác nhau, ước lượng giữa nhóm lớn hơn hẳn. Tên gọi phản ánh cách tính, còn câu hỏi vẫn là về trung bình.

Cỡ các nhóm không bằng nhau có tính ANOVA được không?

Được. Công thức vẫn giữ nguyên, chỉ cần nhân bình phương độ lệch của mỗi trung bình nhóm với đúng cỡ nhóm đó và tính trung bình chung từ toàn bộ dữ liệu. Tuy nhiên khi cỡ nhóm lệch nhiều, ANOVA nhạy hơn với việc phương sai các nhóm khác nhau, nên cần kiểm giả định kỹ hơn và cân nhắc Welch ANOVA.

F nhỏ hơn 1 có nghĩa là gì?

F nhỏ hơn 1 nghĩa là biến thiên giữa các trung bình nhóm còn nhỏ hơn mức kỳ vọng do may rủi chọn mẫu. Kết quả này không có ý nghĩa thống kê và thường chỉ phản ánh dao động ngẫu nhiên. Nếu F nhỏ bất thường lặp lại nhiều lần, bạn nên xem lại cách chia nhóm hoặc cách nhập dữ liệu.

Giá trị p bằng 0,0028 có phải là xác suất kết luận sai không?

Không. Giá trị p là xác suất thu được F lớn như vậy hoặc lớn hơn nếu giả thuyết không đúng. Nó không cho biết xác suất H0 đúng, cũng không phải xác suất kết luận của bạn sai. Mức sai lầm loại I được khống chế bởi alpha mà bạn đặt trước khi phân tích, thường là 0,05.

Có cần tính tay ANOVA khi đã có phần mềm không?

Không cần tính tay với dữ liệu thật của luận văn, phần mềm làm nhanh và chính xác hơn. Nhưng tính tay một ví dụ nhỏ giúp bạn hiểu từng cột trong bảng kết quả, phát hiện khi phần mềm được cài đặt sai thủ tục, và giải thích tự tin trước hội đồng khi bị hỏi về nguồn gốc của F.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138