Excel làm được kiểm định chi bình phương độc lập bằng hàm CHISQ.TEST, nhưng hàm này cần bạn đưa vào hai bảng: bảng tần số quan sát và bảng tần số kỳ vọng mà bạn tự tính. Bộ Data Analysis không có mục chi bình phương, nên toàn bộ việc làm bằng công thức. Đổi lại, khi đã dựng xong, bảng tính tự cập nhật mỗi khi thêm phiếu.
Bài này đi từ dữ liệu thô của phiếu khảo sát đến giá trị p và cỡ hiệu ứng, với một ví dụ giả định đã tính lại bằng tay. Thao tác và tên hàm theo Excel bản hiện hành; bản rất cũ dùng tên CHITEST, và giao diện có thể khác theo phiên bản, bạn kiểm lại trên máy mình.
Dữ liệu đầu vào: từ phiếu khảo sát đến bảng chéo
Kiểm định chi bình phương độc lập xét xem hai biến định danh có liên hệ với nhau không, ví dụ giới tính và hình thức học ưa thích. Dữ liệu thô thường ở dạng mỗi phiếu một dòng. Bước đầu là đếm thành bảng chéo:
- Chuẩn hoá nhãn trước khi đếm: "Nữ", "nữ", "Nữ " có khoảng trắng phía sau là ba giá trị khác nhau với Excel. Dùng bộ lọc xem danh sách giá trị duy nhất của từng cột và sửa cho thống nhất.
- Đếm bằng COUNTIFS: ô giao giữa dòng Nam và cột Trực tuyến dùng COUNTIFS(cột giới tính, "Nam", cột hình thức, "Trực tuyến"). Kéo công thức cho cả bảng, thay điều kiện bằng tham chiếu tới nhãn dòng và nhãn cột để khỏi gõ lại.
- Hoặc dùng PivotTable: kéo một biến vào Rows, một biến vào Columns, và một trường bất kỳ vào Values với kiểu Count. Cách này nhanh nhưng bảng tổng hợp không tự làm mới khi dữ liệu đổi; bạn phải bấm làm mới.
- Kiểm tổng: tổng cả bảng phải bằng số phiếu hợp lệ. Nếu nhỏ hơn, có phiếu bỏ trống một trong hai câu, bạn ghi rõ số phiếu bị loại.
- Không đưa phần trăm vào kiểm định: chi bình phương tính trên số đếm. Bảng phần trăm để trình bày, không phải đầu vào của hàm.
Ví dụ giả định dùng trong bài: 160 sinh viên trả lời về hình thức học ưa thích. Nam: 30 chọn trực tuyến, 25 trực tiếp, 15 kết hợp (tổng 70). Nữ: 20 trực tuyến, 40 trực tiếp, 30 kết hợp (tổng 90). Tổng theo cột là 50, 65 và 45.
Tính bảng tần số kỳ vọng
Tần số kỳ vọng là số người mỗi ô sẽ có nếu hai biến hoàn toàn không liên quan. Công thức cho từng ô: tổng dòng nhân tổng cột chia tổng chung. Trong Excel, nếu bảng quan sát ở B2:D3, tổng dòng ở E2:E3, tổng cột ở B4:D4 và tổng chung ở E4, ô kỳ vọng đầu tiên là $E2*B$4/$E$4, kéo sang phải và xuống dưới. Kết quả với ví dụ:
| Giới tính | Trực tuyến | Trực tiếp | Kết hợp |
|---|---|---|---|
| Nam (kỳ vọng) | 21,875 | 28,4375 | 19,6875 |
| Nữ (kỳ vọng) | 28,125 | 36,5625 | 25,3125 |
| Nam (quan sát) | 30 | 25 | 15 |
| Nữ (quan sát) | 20 | 40 | 30 |
Dấu đô la trong công thức khoá cột tổng dòng và dòng tổng cột, để khi kéo, mỗi ô vẫn lấy đúng tổng của nó. Một cách tự kiểm: tổng mỗi dòng và mỗi cột của bảng kỳ vọng phải bằng đúng tổng tương ứng của bảng quan sát. Nếu lệch, bạn khoá sai tham chiếu.
Bảng kỳ vọng còn cho bạn kiểm điều kiện áp dụng: quy tắc thường được nêu là không ô nào có kỳ vọng dưới 1 và không quá 20% số ô có kỳ vọng dưới 5. Ở ví dụ, ô nhỏ nhất là 19,69, điều kiện thoả rõ ràng. Lưu ý điều kiện xét trên tần số kỳ vọng, không phải tần số quan sát.
Chạy CHISQ.TEST và tự tính thống kê chi bình phương
Hàm CHISQ.TEST(vùng quan sát, vùng kỳ vọng) trả về giá trị p, không trả về thống kê chi bình phương. Để báo cáo đủ, bạn tính thêm thống kê và bậc tự do:
- Gõ CHISQ.TEST(B2:D3, B7:D8) với B7:D8 là bảng kỳ vọng. Kết quả khoảng 0,0175.
- Lập bảng thứ ba cùng kích thước, mỗi ô bằng (quan sát − kỳ vọng) bình phương chia kỳ vọng. Ô Nam – Trực tuyến: (30 − 21,875) bình phương chia 21,875, khoảng 3,018.
- Cộng cả bảng thứ ba bằng SUM, được thống kê chi bình phương khoảng 8,09.
- Bậc tự do bằng (số dòng − 1) nhân (số cột − 1), ở đây (2 − 1) × (3 − 1) = 2.
- Kiểm lại p bằng CHISQ.DIST.RT(8.09, 2), được khoảng 0,0175, khớp với CHISQ.TEST. Giá trị tới hạn tại mức 0,05 là CHISQ.INV.RT(0.05, 2), khoảng 5,99.
- Kết luận: p nhỏ hơn 0,05, bác bỏ giả thuyết không cho rằng giới tính và hình thức học ưa thích độc lập với nhau trong tổng thể mà mẫu đại diện. Kiểm định chỉ cho biết có liên hệ; ô nào đóng góp vào liên hệ đó cần xem thêm phần dư.
Có thể gộp bước 2 và 3 bằng một công thức mảng: SUM((B2:D3-B7:D8)^2/B7:D8). Excel bản mới tự hiểu mảng; bản cũ cần nhấn tổ hợp phím nhập mảng. Nếu bạn không chắc bản mình đang dùng xử lý thế nào, giữ bảng trung gian cho dễ kiểm.
Đọc phần dư chuẩn hoá điều chỉnh để biết ô nào gây ra khác biệt
Phần dư chuẩn hoá điều chỉnh của mỗi ô bằng (quan sát − kỳ vọng) chia căn của kỳ vọng × (1 − tổng dòng / tổng chung) × (1 − tổng cột / tổng chung). Excel không có hàm riêng, bạn viết công thức theo đúng dạng đó. Với ví dụ:
| Ô | Quan sát | Kỳ vọng | Phần dư điều chỉnh |
|---|---|---|---|
| Nam – Trực tuyến | 30 | 21,875 | +2,79 |
| Nam – Trực tiếp | 25 | 28,4375 | −1,12 |
| Nam – Kết hợp | 15 | 19,6875 | −1,66 |
| Nữ – Trực tuyến | 20 | 28,125 | −2,79 |
| Nữ – Trực tiếp | 40 | 36,5625 | +1,12 |
| Nữ – Kết hợp | 30 | 25,3125 | +1,66 |
Phần dư điều chỉnh xấp xỉ phân phối chuẩn, nên giá trị tuyệt đối vượt khoảng 1,96 thường được coi là ô lệch đáng chú ý ở mức 0,05. Ở ví dụ, chỉ cột Trực tuyến vượt ngưỡng: nam chọn trực tuyến nhiều hơn mức kỳ vọng, nữ ít hơn. Hai cột kia lệch theo cùng chiều nhưng chưa đủ lớn để kết luận riêng.
Khi bảng có nhiều ô, việc soi từng ô với ngưỡng 1,96 là kiểm định nhiều lần; một số tác giả hiệu chỉnh ngưỡng theo số ô. Bạn nên coi phần dư là công cụ mô tả hướng của liên hệ, không phải một loạt kiểm định độc lập để liệt kê ô nào có ý nghĩa.
Cỡ hiệu ứng Cramér V và giới hạn của cách làm trên Excel
Giá trị p phụ thuộc mạnh vào cỡ mẫu: cùng một tỷ lệ, gấp đôi số phiếu thì chi bình phương gấp đôi. Vì vậy bạn nên báo cáo kèm Cramér V, tính bằng căn của chi bình phương chia (tổng chung nhân giá trị nhỏ hơn giữa số dòng trừ 1 và số cột trừ 1). Với ví dụ: căn của 8,09 chia (160 × 1), khoảng 0,22. Trong Excel: SQRT(8.09/(160*MIN(2-1, 3-1))). Cách diễn giải độ lớn tuỳ số bậc tự do và tuỳ ngành; mốc quy ước chỉ để tham khảo.
Những gì Excel không làm sẵn: hiệu chỉnh liên tục Yates cho bảng 2×2, kiểm định chính xác Fisher khi tần số kỳ vọng nhỏ, McNemar cho dữ liệu cặp. CHISQ.TEST luôn tính chi bình phương Pearson không hiệu chỉnh. Nếu bảng của bạn là 2×2 với ô kỳ vọng nhỏ, kết quả từ Excel có thể khác khá xa kết quả SPSS hay R báo cáo theo mặc định; khi đó nên chạy trên phần mềm thống kê và ghi rõ kiểm định nào được dùng.
Một giới hạn nữa: chi bình phương độc lập giả định mỗi người chỉ góp vào một ô. Câu hỏi chọn nhiều đáp án, hay cùng người trả lời hai lần, không đưa thẳng vào bảng chéo được. Với câu chọn nhiều đáp án, mỗi đáp án nên được xử lý như một biến có hoặc không riêng, và bạn cần cân nhắc kiểm định phù hợp hơn.
Kiểm định chi bình phương phù hợp với một biến
Trường hợp còn lại hay gặp là so phân bố quan sát của một biến với một phân bố kỳ vọng cho trước. Ví dụ giả định: 120 sinh viên chọn một trong bốn khung giờ học, nhà trường muốn biết lựa chọn có đều giữa bốn khung không. Số chọn là 38, 25, 22, 35.
- Nhập tần số quan sát vào một dòng, B2:E2.
- Nhập tần số kỳ vọng vào dòng dưới: nếu đều thì mỗi khung 120 chia 4 bằng 30. Nếu giả thuyết là tỷ lệ khác, nhân tổng với tỷ lệ của từng khung; tỷ lệ phải đặt từ trước, không lấy từ chính dữ liệu.
- Gõ CHISQ.TEST(B2:E2, B3:E3). Với một dòng, Excel tự dùng bậc tự do bằng số ô trừ 1, ở đây là 3.
- Tự kiểm: thống kê bằng (64 + 25 + 64 + 25) chia 30, khoảng 5,93; CHISQ.DIST.RT(5.93, 3) cho p khoảng 0,115.
- Kết luận: p lớn hơn 0,05, không bác bỏ giả thuyết các khung được chọn đều. Câu đúng là dữ liệu chưa cho thấy lệch rõ, không phải đã chứng minh bốn khung được ưa thích như nhau; với 120 người, kiểm định có thể chưa đủ lực để phát hiện chênh lệch vừa phải.
Nếu tần số kỳ vọng được ước lượng từ chính dữ liệu, ví dụ kiểm định dữ liệu có theo phân phối Poisson với trung bình tính từ mẫu, bậc tự do phải trừ thêm số tham số đã ước lượng. CHISQ.TEST không biết điều đó, nên bạn tính thống kê bằng tay rồi dùng CHISQ.DIST.RT với bậc tự do đúng.
Những lỗi hay gặp khi làm chi bình phương bằng Excel
Đảo vùng quan sát và vùng kỳ vọng. CHISQ.TEST nhận vùng quan sát trước, vùng kỳ vọng sau. Đảo thứ tự làm mẫu số của mỗi ô là số quan sát thay vì số kỳ vọng, cho ra một giá trị p sai mà trông vẫn hợp lý. Bước tự tính thống kê bằng tay là cách bắt lỗi này.
Tính kỳ vọng từ tỷ lệ trong mẫu cho kiểm định phù hợp. Với kiểm định phù hợp, tỷ lệ kỳ vọng phải đến từ giả thuyết, từ số liệu tổng thể đã công bố hoặc từ lý thuyết, không lấy từ chính mẫu đang kiểm. Lấy từ mẫu thì kỳ vọng trùng quan sát và kiểm định mất ý nghĩa.
Một người góp vào nhiều ô. Khi đếm câu chọn nhiều đáp án bằng COUNTIFS với ký tự đại diện, một phiếu có thể được đếm ở hai ba cột. Tổng bảng chéo lớn hơn số phiếu là dấu hiệu rõ nhất; bảng như vậy không còn đáp ứng giả định độc lập của chi bình phương.
Gộp nhóm sau khi xem kết quả. Gộp các mức ít người là cách xử lý hợp lệ khi tần số kỳ vọng quá nhỏ, nhưng tiêu chí gộp cần dựa trên nội dung và nên quyết định trước. Thử nhiều cách gộp rồi giữ cách cho p nhỏ nhất là xoay số liệu, làm kết luận mất giá trị.
Chỉ báo cáo giá trị p. Người đọc cần thấy bảng chéo với số đếm và phần trăm theo dòng hoặc theo cột, thống kê chi bình phương, bậc tự do, cỡ mẫu và Cramér V. Thiếu bảng chéo, không ai hình dung được liên hệ đi theo hướng nào.
Câu hỏi thường gặp
CHISQ.TEST và CHITEST trong Excel khác nhau thế nào?
Hai hàm cho cùng kết quả. CHITEST là tên cũ, giữ lại để tương thích tệp từ các bản Excel trước; CHISQ.TEST là tên hiện hành. Cả hai đều trả về giá trị p của chi bình phương Pearson không hiệu chỉnh, và cần bạn tự tính bảng tần số kỳ vọng.
Có thể đưa bảng phần trăm vào CHISQ.TEST không?
Không nên. Chi bình phương tính trên số đếm thực tế; đưa phần trăm vào làm thống kê thay đổi theo tổng 100 chứ không theo cỡ mẫu thật, và giá trị p sai hoàn toàn. Bảng phần trăm chỉ dùng để trình bày bên cạnh kết quả kiểm định.
Bảng chéo có ô bằng 0 thì có chạy được không?
Tần số quan sát bằng 0 vẫn tính được, điều cần xét là tần số kỳ vọng. Nếu nhiều ô có kỳ vọng dưới 5, bạn cân nhắc gộp các nhóm có ý nghĩa nội dung gần nhau, quyết định từ trước khi xem kết quả, hoặc dùng kiểm định chính xác trên phần mềm thống kê.
Excel có tính được kiểm định Fisher cho bảng 2x2 không?
Không có hàm sẵn. Về nguyên tắc có thể dựng bằng hàm phân phối siêu bội HYPGEOM.DIST, cộng xác suất của các bảng có cùng tổng biên và xác suất không lớn hơn bảng quan sát, nhưng cách này dễ sai. Với luận văn, chạy Fisher trên SPSS, R, JASP hay jamovi an toàn hơn.
Giá trị p rất nhỏ có nghĩa là hai biến liên hệ chặt không?
Không nhất thiết. Với vài nghìn phiếu, một liên hệ rất yếu cũng cho p rất nhỏ. Độ chặt của liên hệ đọc qua Cramér V và qua chênh lệch tỷ lệ giữa các nhóm. Giá trị p chỉ cho biết dữ liệu khó xảy ra đến mức nào nếu hai biến độc lập.
Câu hỏi thang Likert năm mức có dùng chi bình phương được không?
Được, khi coi các mức là nhóm định danh, nhưng cách này bỏ qua thứ tự của các mức nên kém nhạy. Nếu câu hỏi là so sánh mức đồng ý giữa hai nhóm, kiểm định dựa trên thứ hạng như Mann-Whitney thường hợp hơn. Bạn chọn theo câu hỏi nghiên cứu và ghi rõ lý do.