Giả thuyết không (H0) là phát biểu "không có khác biệt, không có liên hệ, không có tác động" về một tham số của tổng thể; giả thuyết đối (H1) là điều ngược lại mà bạn muốn tìm bằng chứng ủng hộ. Kiểm định thống kê luôn tính toán dưới giả định H0 đúng, rồi hỏi: nếu H0 đúng thì số liệu như của bạn có hiếm không. Vì vậy H0 phải là một phát biểu cụ thể, chứa dấu bằng, đủ rõ để tính ra con số.
Phần lớn lỗi ở chương phân tích số liệu không nằm ở phần mềm mà nằm ngay từ dòng viết giả thuyết: viết H0 theo trung bình mẫu thay vì trung bình tổng thể, đặt dấu bằng vào H1, hay chọn chiều của H1 sau khi đã nhìn số liệu. Bài này đi từ khái niệm đến cách viết cho từng loại kiểm định hay gặp, kèm bảng mẫu để bạn đối chiếu với đề cương của mình.
H0 và H1 là gì, vì sao phải có cả hai
Hãy hình dung kiểm định như một phiên toà. Bị cáo được coi là vô tội cho đến khi có đủ bằng chứng; "vô tội" đóng vai H0, "có tội" đóng vai H1. Toà không cố chứng minh bị cáo vô tội, mà xem bằng chứng buộc tội có đủ mạnh để gạt bỏ giả định vô tội hay không. Kiểm định giả thuyết làm đúng như vậy: H0 là điểm xuất phát mặc định, số liệu là bằng chứng, và kết luận chỉ có hai dạng — bác bỏ H0 hoặc không bác bỏ H0.
Lý do H0 thường là phát biểu "không có gì" rất thực tế: phát biểu đó cho ra một con số cụ thể để tính. "Trung bình điểm hai lớp bằng nhau" nghĩa là hiệu bằng 0, từ đó tính được thống kê kiểm định sẽ phân phối ra sao. Còn "điểm hai lớp khác nhau" thì khác bao nhiêu — 0,1 điểm hay 2 điểm? Phát biểu đó không cho một giá trị duy nhất, nên không làm điểm tựa tính toán được.
H1 là cái bạn thực sự quan tâm: phương pháp mới có hiệu quả, hai nhóm có khác nhau, hai biến có liên hệ. Hai giả thuyết phải loại trừ nhau và phủ hết các khả năng về tham số đang xét. Nếu H0 là "trung bình bằng 50" thì H1 hai phía là "trung bình khác 50"; nếu bạn có lý do lý thuyết đặt trước để chỉ quan tâm một chiều, H1 có thể là "trung bình lớn hơn 50" và H0 khi đó được hiểu là "trung bình nhỏ hơn hoặc bằng 50".
Bốn quy tắc khi viết giả thuyết thống kê
Viết về tham số tổng thể, không viết về thống kê mẫu. H0 nói về μ (trung bình tổng thể), p (tỷ lệ tổng thể), ρ (hệ số tương quan tổng thể), chứ không nói về x̄ hay tỷ lệ bạn đo được trong mẫu. Trung bình mẫu thì bạn đã biết chính xác, chẳng cần kiểm định; điều chưa biết là trung bình của toàn bộ tổng thể mà mẫu đại diện. Viết "H0: x̄1 = x̄2" là lỗi khái niệm mà người phản biện kỹ sẽ khoanh lại.
Dấu bằng luôn nằm trong H0. H0 có thể là "=", "≤" hoặc "≥", nhưng luôn chứa trường hợp bằng. H1 chỉ dùng "≠", "<" hoặc ">". Lý do: phép tính phân phối của thống kê kiểm định được làm tại đúng điểm bằng. Thấy dấu bằng trong H1 là biết giả thuyết đã bị đảo.
Chiều của H1 phải chọn trước khi nhìn số liệu. Kiểm định một phía chỉ hợp lệ khi chiều quan tâm đã được nêu từ đề cương, dựa trên lý thuyết hay mục tiêu thực tế. Nhìn thấy nhóm A cao hơn rồi mới viết "H1: μA > μB" là cách lặng lẽ nhân đôi xác suất sai lầm. Không chắc thì dùng hai phía.
Một giả thuyết, một phép kiểm. Mỗi cặp H0/H1 tương ứng với đúng một kiểm định trên đúng một tham số. Câu kiểu "H0: giới tính và độ tuổi không ảnh hưởng đến mức hài lòng" gộp hai câu hỏi làm một; hãy tách thành hai cặp giả thuyết, mỗi cặp một phép kiểm.
Bảng mẫu H0 và H1 cho các kiểm định hay gặp
Bảng dưới viết theo dạng hai phía, là lựa chọn mặc định trong đa số luận văn. Ký hiệu chỉ số 1, 2, 3 là các nhóm; bạn thay bằng tên nhóm thật khi viết.
| Câu hỏi nghiên cứu | Kiểm định thường dùng | H0 | H1 |
|---|---|---|---|
| Điểm trung bình lớp có khác mốc 7,0 không | t một mẫu | μ = 7,0 | μ ≠ 7,0 |
| Nam và nữ có mức hài lòng trung bình khác nhau không | t hai mẫu độc lập | μ nam = μ nữ | μ nam ≠ μ nữ |
| Điểm trước và sau khoá học có khác nhau không | t mẫu cặp | μ hiệu = 0 | μ hiệu ≠ 0 |
| Ba khu vực có thu nhập trung bình khác nhau không | ANOVA một nhân tố | μ1 = μ2 = μ3 | Có ít nhất một cặp trung bình khác nhau |
| Ngành học và việc làm thêm có liên hệ không | Chi bình phương độc lập | Hai biến độc lập trong tổng thể | Hai biến không độc lập |
| Tỷ lệ khách quay lại có khác 40% không | Kiểm định tỷ lệ một mẫu | p = 0,40 | p ≠ 0,40 |
Chú ý dòng ANOVA: H1 không phải "μ1 ≠ μ2 ≠ μ3". Chỉ cần một nhóm khác các nhóm còn lại là H0 đã sai, nên H1 đúng là "có ít nhất một cặp khác nhau". Muốn biết cặp nào thì cần kiểm định hậu định, là bước sau ANOVA. Dòng chi bình phương cũng đáng để ý: giả thuyết nói về tính độc lập của hai biến, không nói về trung bình nào cả.
Giả thuyết nghiên cứu khác giả thuyết thống kê ra sao
Trong nhiều luận văn ở Việt Nam, chương mô hình liệt kê "H1: Chất lượng dịch vụ có tác động cùng chiều đến sự hài lòng", "H2: Giá cả cảm nhận có tác động…", "H3…". Các H1, H2, H3 này là giả thuyết nghiên cứu, đánh số theo thứ tự, phát biểu điều tác giả kỳ vọng. Chúng không phải "giả thuyết đối" theo nghĩa thống kê, dù trùng chữ H1. Đây là nguồn nhầm lẫn rất phổ biến khi hội đồng hỏi "H0 của giả thuyết H2 là gì".
Mỗi giả thuyết nghiên cứu khi đem đi kiểm sẽ được dịch thành một cặp giả thuyết thống kê. Giả thuyết nghiên cứu "Sinh viên năm cuối có mức lo âu cao hơn sinh viên năm nhất" dịch thành H0: μ năm cuối ≤ μ năm nhất và H1: μ năm cuối > μ năm nhất (nếu đề cương cam kết kiểm một phía), hoặc H0: μ năm cuối = μ năm nhất và H1: μ năm cuối ≠ μ năm nhất (nếu kiểm hai phía, rồi xem chiều của hiệu). Giả thuyết nghiên cứu được "ủng hộ" khi H0 bị bác bỏ và hiệu đi đúng chiều kỳ vọng.
Để tránh lẫn, khi viết bạn có thể ký hiệu giả thuyết nghiên cứu là GT1, GT2 hoặc H1, H2 như thông lệ ngành, còn giả thuyết thống kê thì ghi rõ "giả thuyết không" và "giả thuyết đối" kèm ký hiệu tham số. Một dòng giải thích ngắn trong chương phương pháp về cách dịch từ giả thuyết nghiên cứu sang giả thuyết thống kê thường đủ để người đọc theo kịp.
Những cách viết sai hay gặp và cách sửa
Dưới đây là các lỗi gặp nhiều khi đọc đề cương và bản thảo luận văn, kèm cách sửa ngắn gọn. Các ví dụ là ví dụ giả định.
- "H0: Có sự khác biệt về điểm giữa hai lớp." Đây là H1 đặt nhầm chỗ. Sửa: H0 là không có khác biệt, μ lớp A = μ lớp B.
- "H0: x̄ = 6,8." Viết theo trung bình mẫu. Sửa: H0: μ = giá trị mốc cần so, ví dụ μ = 7,0; con số 6,8 là kết quả mẫu, dùng để tính thống kê kiểm định.
- "H1: μ ≥ 50." Dấu bằng nằm trong H1. Sửa: H0: μ ≤ 50, H1: μ > 50, hoặc chuyển về hai phía.
- "H0: Biến A và B không có ý nghĩa thống kê." "Có ý nghĩa thống kê" là đặc điểm của kết quả kiểm định, không phải của tổng thể. Sửa: nói về tham số, ví dụ "không có liên hệ giữa A và B trong tổng thể".
- "H0: Phương pháp mới không hiệu quả bằng phương pháp cũ." Câu mơ hồ vì "hiệu quả" chưa được đo bằng biến nào. Sửa: chọn biến kết quả cụ thể (điểm cuối kỳ), rồi viết theo trung bình của biến đó.
- Viết H0 sau khi chạy phần mềm. Giả thuyết phải có trong đề cương trước khi thu số liệu. Sửa: nếu phát hiện thêm điều thú vị sau khi phân tích, ghi rõ đó là phân tích khám phá, không trình bày như giả thuyết đặt trước.
Một mẹo tự kiểm: đọc to H0 và hỏi "phát biểu này có cho ra một con số cụ thể để tính không". Nếu câu trả lời là có, và con số đó nằm ở dấu bằng, bạn đang đi đúng hướng.
Quy trình năm bước để viết một cặp giả thuyết
Khi bắt đầu từ một câu hỏi nghiên cứu bằng lời, bạn có thể đi theo năm bước sau để ra cặp H0/H1 sạch sẽ.
- Xác định biến kết quả và cách đo: điểm thi thang 10, thời gian chờ tính bằng phút, có hay không mua lại.
- Xác định loại tham số cần nói đến: trung bình nếu biến định lượng, tỷ lệ nếu biến hai giá trị, tính độc lập nếu là hai biến phân loại.
- Xác định có mấy nhóm hoặc mấy lần đo: một mẫu so với mốc, hai nhóm độc lập, hai lần đo trên cùng người, ba nhóm trở lên.
- Viết H0 với dấu bằng trước, rồi viết H1 là phần bù. Quyết định một phía hay hai phía và ghi lý do ngay trong đề cương.
- Ghi kèm mức ý nghĩa sẽ dùng (thường 0,05) và kiểm định dự kiến, để người đọc thấy mọi lựa chọn đã cố định trước khi có số liệu.
Ví dụ giả định: một giáo viên ở Huế muốn biết học sinh lớp có dùng phiếu ôn tập có điểm cuối kỳ khác lớp không dùng hay không. Biến kết quả là điểm cuối kỳ thang 10, tham số là trung bình, hai nhóm độc lập, kiểm hai phía. Cặp giả thuyết: H0: μ có phiếu = μ không phiếu; H1: μ có phiếu ≠ μ không phiếu; mức ý nghĩa 0,05; dự kiến dùng kiểm định t hai mẫu độc lập, nếu phương sai hai lớp chênh lệch nhiều thì dùng phiên bản Welch.
Kết luận nói về H0, không nói về "chứng minh"
Khi có kết quả, câu kết luận cũng phải bám vào cặp giả thuyết đã viết. Nếu giá trị p nhỏ hơn hoặc bằng mức ý nghĩa, bạn viết "bác bỏ H0, số liệu ủng hộ có khác biệt giữa hai lớp", kèm chiều và độ lớn của khác biệt. Không viết "chứng minh được phương pháp mới tốt hơn": một mẫu không chứng minh được điều gì tuyệt đối, nó chỉ cung cấp bằng chứng với một mức rủi ro sai đã biết.
Nếu giá trị p lớn hơn mức ý nghĩa, bạn viết "không bác bỏ H0", và tránh câu "chấp nhận H0" hay "kết luận hai lớp như nhau". Không đủ bằng chứng về khác biệt không đồng nghĩa với có bằng chứng về sự giống nhau; mẫu nhỏ thường không đủ sức phát hiện một khác biệt có thật. Chủ đề này có bài riêng trên trang vì nó quan trọng và hay bị viết sai.
Cuối cùng, "có ý nghĩa thống kê" không đồng nghĩa với "quan trọng". Hai lớp có thể khác nhau 0,2 điểm với giá trị p rất nhỏ nếu mỗi lớp có hàng nghìn học sinh. Vì vậy bên cạnh kết luận về H0, hãy báo cáo độ lớn khác biệt và khoảng tin cậy để người đọc tự đánh giá khác biệt đó có đáng kể trong thực tế không.
Câu hỏi thường gặp
H0 có bắt buộc phải là "không có khác biệt" không?
Không bắt buộc. H0 có thể là trung bình bằng một mốc cụ thể như 7,0, hay hiệu bằng một giá trị khác 0 nếu câu hỏi là "cải thiện ít nhất 5 điểm". Điều bắt buộc là H0 chứa dấu bằng và cho ra một giá trị cụ thể để tính phân phối của thống kê kiểm định.
Có cần viết H0 và H1 ra trong luận văn không, hay chỉ ghi giả thuyết nghiên cứu?
Tuỳ yêu cầu của trường và ngành. Nhiều hội đồng chấp nhận chỉ ghi giả thuyết nghiên cứu ở chương mô hình, nhưng ở chương phân tích nên nêu rõ giả thuyết thống kê tương ứng với từng phép kiểm, ít nhất một lần, để thể hiện bạn hiểu mình đang kiểm điều gì.
Kiểm định một phía có giúp dễ có ý nghĩa hơn không?
Về con số thì có: khi kết quả đi đúng chiều, giá trị p một phía bằng một nửa giá trị p hai phía. Chính vì thế chỉ được dùng một phía khi chiều quan tâm đã cố định từ đề cương, có lý do rõ ràng. Chọn một phía sau khi thấy số liệu là làm sai lệch mức ý nghĩa thực tế.
Giả thuyết cho kiểm định chi bình phương viết thế nào cho đúng?
Với bảng chéo hai biến phân loại, H0 là hai biến độc lập trong tổng thể, H1 là hai biến không độc lập (có liên hệ). Không viết theo trung bình. Với chi bình phương phù hợp, H0 là phân phối của biến khớp với một phân phối cho trước, ví dụ các mức lựa chọn có tỷ lệ bằng nhau.
Nếu kết quả ngược chiều giả thuyết nghiên cứu thì xử lý sao?
Nếu đã kiểm hai phía và kết quả có ý nghĩa nhưng ngược chiều kỳ vọng, bạn báo cáo trung thực đúng chiều tìm được, rồi bàn luận lý do có thể có. Nếu đã cam kết một phía thì kết quả ngược chiều là không bác bỏ H0. Không đổi chiều giả thuyết sau khi xem số liệu.
Một nghiên cứu nên có bao nhiêu giả thuyết?
Không có con số chuẩn. Càng nhiều phép kiểm, xác suất có ít nhất một kết quả có ý nghĩa do ngẫu nhiên càng tăng. Nên giữ các giả thuyết chính bám sát câu hỏi nghiên cứu, và nếu có nhiều phép kiểm cùng họ thì cân nhắc hiệu chỉnh mức ý nghĩa, việc này có bài riêng trong danh mục sai lầm thường gặp.