GiaThuyet.comGiả Thuyết
Sai lầm thường gặp và đạo đức số liệu

HARKing là gì: đặt giả thuyết sau khi xem kết quả và cách viết luận văn trung thực

HARKing là viết lại giả thuyết cho khớp kết quả rồi trình bày như dự đoán từ đầu. Vì sao làm vậy sai, các dạng hay gặp và cách tách phần xác nhận với thăm dò.

Master student at a riverside cafe in Hue rewriting notes in a spiral notebook with blank pages, over-the-shoulder view, soft morning haze over the water

HARKing là viết tắt của cụm tiếng Anh "hypothesizing after the results are known", nghĩa là đặt giả thuyết sau khi đã biết kết quả, rồi trình bày giả thuyết đó như thể đã được dự đoán từ trước. Thuật ngữ được nhà tâm lý học Norbert Kerr đưa ra trong một bài báo năm 1998. Vấn đề không nằm ở việc nảy ra ý tưởng mới từ dữ liệu, mà ở việc che đi trình tự thật: người đọc tưởng mình đang xem một phép kiểm định xác nhận, trong khi thực chất đó là một phát hiện thăm dò.

Trong luận văn ở Việt Nam, HARKing thường xảy ra rất tự nhiên ở giai đoạn viết chương hai sau khi đã chạy xong số liệu: giả thuyết nào không được ủng hộ thì bị bỏ bớt hoặc đổi chiều, quan hệ nào bất ngờ có ý nghĩa thì được thêm vào như giả thuyết từ đầu. Bài này giải thích vì sao cách làm đó làm mất giá trị của kiểm định, và cách viết vừa trung thực vừa không bỏ phí những gì dữ liệu gợi ý.

Vì sao đặt giả thuyết sau làm mất giá trị kiểm định

Một phép kiểm định giả thuyết có sức nặng vì nó đặt dự đoán vào thế có thể thất bại. Bạn nói trước rằng nhóm A sẽ cao hơn nhóm B, rồi để dữ liệu quyết định. Nếu dữ liệu không ủng hộ, dự đoán thua. Giá trị p và mức alpha chỉ có nghĩa trong khuôn khổ đó: chúng cho biết dữ liệu như vậy hiếm đến đâu nếu không có hiệu ứng, với điều kiện câu hỏi đã được hỏi trước.

Khi giả thuyết được viết sau khi nhìn kết quả, dự đoán không còn khả năng thất bại. Bạn đã chọn trong hàng chục quan hệ có thể có đúng những cái đã có ý nghĩa, rồi gắn lên chúng nhãn "giả thuyết". Về mặt xác suất, việc này giống hệt chạy nhiều kiểm định rồi chỉ báo những cái vượt ngưỡng, nên sai lầm loại I thực tế lớn hơn 5% rất nhiều, chỉ có điều phần "nhiều kiểm định" đã bị giấu đi.

Hệ quả thứ hai là lý thuyết bị bóp méo. Chương tổng quan được viết lại để "dẫn đến" giả thuyết mới, tạo ra cảm giác lý thuyết đã dự báo đúng. Người đọc sau sẽ trích dẫn luận văn như một bằng chứng xác nhận, trong khi đó chỉ là một quan sát cần kiểm lại. Khi nhiều nghiên cứu cùng làm vậy, cả một mảng tài liệu có thể chứa những hiệu ứng không tái lập được.

Các dạng HARKing hay gặp trong luận văn

Thêm giả thuyết mới cho quan hệ bất ngờ có ý nghĩa. Mô hình ban đầu có sáu giả thuyết; chạy xong thấy thêm biến kiểm soát "số năm công tác" có ý nghĩa nên bổ sung giả thuyết thứ bảy vào chương hai, kèm vài tài liệu tìm sau để biện minh.

Lặng lẽ bỏ giả thuyết không được ủng hộ. Hai trong sáu giả thuyết không có ý nghĩa nên bị xoá khỏi mô hình và khỏi đề cương bản cuối, như thể chưa bao giờ được đặt ra. Dạng này còn gọi là báo cáo chọn lọc.

Đổi chiều giả thuyết. Dự đoán ban đầu là thu nhập càng cao thì mức hài lòng càng cao, kết quả lại ngược chiều; giả thuyết được sửa thành "thu nhập cao làm giảm hài lòng" và tìm lý thuyết phù hợp với chiều mới.

Đổi giả thuyết hai phía thành một phía. Kiểm định hai phía cho p = 0,08; chuyển sang một phía thì p = 0,04. Nếu quyết định một phía chỉ được đưa ra sau khi thấy chiều của kết quả, đây là cùng một vấn đề.

Thu hẹp phạm vi sau khi thấy kết quả. Hiệu ứng chỉ có ý nghĩa ở nhóm nữ, nên giả thuyết được viết lại thành "ở nữ giới, ..." như thể nghiên cứu vốn nhắm vào nhóm đó. Thực chất đây là phân tích nhóm con phát hiện sau.

Phân biệt khám phá hợp lệ và HARKing

Dữ liệu gợi ý ý tưởng mới là chuyện bình thường và đáng quý trong khoa học. Ranh giới nằm ở cách trình bày. Bảng dưới đặt hai cách viết cùng một phát hiện cạnh nhau.

Khía cạnhKhám phá trình bày trung thựcHARKing
Vị trí trong luận vănMục riêng "phân tích bổ sung" hoặc "kết quả thăm dò"Trộn vào hệ giả thuyết chính ở chương hai
Cách gọi"Phân tích ngoài kế hoạch cho thấy...""Như giả thuyết H7 dự đoán..."
Giá trị pBáo kèm cảnh báo là chưa hiệu chỉnh cho số phép thửBáo như kiểm định xác nhận
Tổng quan lý thuyếtGiữ nguyên, phát hiện được bàn ở chương bàn luậnViết lại để "dẫn đến" kết quả
Giả thuyết không được ủng hộVẫn báo cáo đầy đủBị bỏ hoặc sửa
Kết luậnGợi ý hướng nghiên cứu xác nhậnKhẳng định đã chứng minh

Cùng một con số, hai cách viết dẫn người đọc đến hai mức tin cậy rất khác. Cách bên trái không làm luận văn yếu đi; nó cho thấy bạn hiểu rõ giới hạn của dữ liệu, điều mà hội đồng có kinh nghiệm luôn để ý.

Vì sao HARKing phổ biến dù ai cũng biết là không nên

Phần lớn người làm HARKing không có ý lừa dối. Áp lực có kết quả "đẹp" là thật: nhiều học viên lo rằng giả thuyết không được ủng hộ đồng nghĩa với luận văn thất bại, trong khi điều đó không đúng. Thêm vào đó, cách viết luận văn theo trình tự chương một đến chương năm tạo ảo giác rằng mọi thứ phải khớp nhau hoàn hảo, nên người viết có xu hướng sửa phần trước cho hợp phần sau.

Một nguyên nhân khác là đề cương chỉ nêu mục tiêu chung, không ghi giả thuyết cụ thể và chiều dự đoán. Khi không có gì cố định từ đầu, việc "hoàn thiện" giả thuyết sau khi có số liệu trông giống như biên tập bình thường. Đây là lý do một kế hoạch phân tích ghi rõ từng giả thuyết, chiều dự đoán và phép kiểm, viết trước khi thu số liệu, là cách phòng ngừa hiệu quả nhất; bài về kế hoạch phân tích viết trước trên trang hướng dẫn chi tiết.

Cuối cùng, nhiều người không phân biệt được đâu là chỉnh sửa hợp lệ. Sửa câu chữ cho rõ, bổ sung tài liệu cho một giả thuyết đã có, hay gộp hai giả thuyết trùng ý là biên tập bình thường. Thêm, bỏ, đổi chiều hay thu hẹp giả thuyết dựa trên kết quả thì không phải.

HARKing, p-hacking và báo cáo chọn lọc khác nhau ở đâu

Ba khái niệm này hay bị dùng lẫn. Chúng có chung gốc rễ là quyết định được đưa ra sau khi biết kết quả, nhưng tác động lên những phần khác nhau của nghiên cứu. Phân biệt rõ giúp bạn tự soát từng chỗ trong luận văn.

Khái niệmCái bị điều chỉnh theo kết quảVí dụ giả định
HARKingGiả thuyết và lập luận lý thuyếtViết thêm giả thuyết cho quan hệ bất ngờ có ý nghĩa, trình bày như dự đoán từ đầu
P-hackingCách phân tích: biến, mẫu, phép kiểm, cách xử lýThử nhiều cách loại phiếu và nhiều phép kiểm, giữ cách cho p dưới 0,05
Báo cáo chọn lọcNhững gì được đưa vào bàiChạy tám biến kết quả nhưng chỉ báo ba biến có ý nghĩa

Trong thực tế ba thứ thường đi cùng nhau: phân tích được xoay cho đến khi có kết quả, kết quả đó được chọn để báo, rồi giả thuyết được viết lại cho khớp. Mỗi bước nhìn riêng có vẻ vô hại, nhưng cộng lại thì một phát hiện ngẫu nhiên có thể được trình bày như một kết luận vững chắc.

Cách phòng ngừa cũng chung một mối: ghi trước giả thuyết, phép kiểm và danh sách biến, rồi báo cáo đầy đủ những gì đã làm. Khi ba thứ đó được cố định từ đầu, không còn chỗ để điều chỉnh theo kết quả mà không để lại dấu vết.

Viết luận văn khi dữ liệu gợi ý điều khác dự đoán

Bạn có thể vừa trung thực vừa khai thác được những gì dữ liệu cho thấy. Trình tự dưới đây áp dụng cho trường hợp đã chạy xong số liệu và kết quả không khớp hoàn toàn với giả thuyết ban đầu.

  1. Mở lại đề cương đã bảo vệ, chép nguyên văn danh sách giả thuyết và chiều dự đoán. Đó là hệ giả thuyết chính thức, giữ nguyên trong chương hai.
  2. Báo cáo kết quả cho từng giả thuyết đó, kể cả những cái không được ủng hộ, kèm cỡ hiệu ứng và khoảng tin cậy.
  3. Gom mọi phân tích làm thêm sau khi thấy dữ liệu vào một mục riêng, gọi rõ là phân tích bổ sung hoặc thăm dò, nêu lý do làm và số phép kiểm đã thử.
  4. Ở chương bàn luận, giải thích những kết quả bất ngờ bằng các lý do có thể có, dùng ngôn ngữ thận trọng như "có thể", "gợi ý", tránh "chứng minh".
  5. Ở phần hướng nghiên cứu tiếp theo, đề xuất kiểm định xác nhận phát hiện mới trên một mẫu độc lập.
  6. Trao đổi với người hướng dẫn về cách trình bày trước khi nộp, đặc biệt nếu bạn đã lỡ chỉnh hệ giả thuyết ở bản nháp.

Viết theo cách này, luận văn vẫn có đủ chất liệu để bàn luận, thậm chí phong phú hơn, vì bạn trình bày được cả điều dự đoán đúng, điều dự đoán sai và điều bất ngờ.

Trả lời hội đồng khi bị hỏi về giả thuyết

Một câu hỏi hội đồng hay đặt ra là "giả thuyết này có từ đề cương không". Nếu bạn đã tách rõ phần xác nhận và phần thăm dò, câu trả lời rất nhẹ nhàng: giả thuyết từ H1 đến H6 có trong đề cương; quan hệ giữa số năm công tác và mức gắn bó là phát hiện thăm dò, được trình bày ở mục phân tích bổ sung và cần nghiên cứu xác nhận.

Câu hỏi thứ hai thường gặp là "vì sao giả thuyết này không được ủng hộ". Đây là cơ hội để thể hiện hiểu biết: bàn về lực mẫu, độ chính xác của thang đo, khác biệt bối cảnh giữa mẫu của bạn và các nghiên cứu trước, và nhắc rằng không bác bỏ H0 không có nghĩa là đã chứng minh không có quan hệ. Khoảng tin cậy rộng hay hẹp sẽ cho biết dữ liệu nói được đến đâu.

Điều nên tránh là biện hộ rằng giả thuyết "đúng nhưng mẫu chưa đủ" mà không có căn cứ, hoặc đổi cách diễn giải giả thuyết ngay tại buổi bảo vệ. Hội đồng đánh giá năng lực nghiên cứu qua cách bạn xử lý kết quả không như ý, không chỉ qua việc có bao nhiêu giả thuyết được ủng hộ.

Câu hỏi thường gặp

Sửa giả thuyết sau buổi bảo vệ đề cương theo góp ý hội đồng có phải HARKing không?

Không, nếu việc sửa diễn ra trước khi thu và phân tích số liệu. Giả thuyết được chỉnh theo góp ý chuyên môn trước khi có dữ liệu vẫn là giả thuyết đặt trước. Bạn nên lưu bản đề cương đã chỉnh có ngày tháng để làm căn cứ.

Nghiên cứu định tính có bị coi là HARKing khi giả thuyết nảy sinh từ dữ liệu không?

Không. Nghiên cứu định tính và nghiên cứu xây dựng lý thuyết vốn sinh ra giả thuyết từ dữ liệu, và đó là mục tiêu chính đáng. HARKing chỉ là vấn đề khi giả thuyết sinh từ dữ liệu được trình bày như thể đã được kiểm định xác nhận bằng chính dữ liệu đó.

Có nên bỏ một giả thuyết không có ý nghĩa để luận văn gọn hơn không?

Không nên. Giả thuyết không được ủng hộ vẫn là kết quả, và việc bỏ nó làm người đọc đánh giá sai mức độ thành công của mô hình. Nếu luận văn quá dài, bạn có thể rút gọn phần bàn luận về giả thuyết đó, nhưng kết quả kiểm định vẫn cần có mặt.

Phát hiện bất ngờ có đáng đưa vào tóm tắt luận văn không?

Có thể, miễn là gọi đúng tên là phát hiện thăm dò. Một câu như "phân tích bổ sung gợi ý..." trong tóm tắt là trung thực và giúp người đọc thấy điểm mới. Không nên đưa nó lên ngang hàng với các giả thuyết chính như một kết luận đã được xác nhận.

Làm sao biết mình có đang HARKing mà không nhận ra?

Một phép thử đơn giản: đặt bản đề cương đã bảo vệ cạnh chương hai hiện tại và so từng giả thuyết. Bất kỳ giả thuyết nào được thêm, bỏ, đổi chiều hay thu hẹp phạm vi sau khi bạn đã chạy số liệu đều cần được đánh dấu và chuyển sang phần thăm dò hoặc giải thích rõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138