Câu hỏi quen thuộc trong luận văn môi trường: nồng độ một chất trong nước thải, không khí hay đất có vượt ngưỡng cho phép không. Nghe như chỉ cần so trung bình với ngưỡng. Nhưng cách đặt giả thuyết quyết định ai phải chứng minh điều gì, và cùng một bộ số liệu có thể vừa “chứng minh được là vượt” vừa “không chứng minh được là đạt”.
Bài dùng tám mẫu giả định để tính tay kiểm định t một phía theo cả hai hướng, giải thích vì sao khoảng tin cậy hai phía lại chứa ngưỡng trong khi kiểm định một phía bác bỏ, rồi bàn những vấn đề riêng của dữ liệu quan trắc: so trung bình hay so từng mẫu, giá trị dưới giới hạn phát hiện, và cách lấy mẫu. Bài là phân tích thống kê phục vụ nghiên cứu; đánh giá tuân thủ theo pháp luật phải làm theo quy chuẩn và quy định lấy mẫu hiện hành.
Hai câu hỏi ngược nhau về cùng một ngưỡng
Ví dụ giả định: một đề tài khảo sát nước thải sau xử lý của một cơ sở chế biến thuỷ sản ở Cà Mau, đo một chỉ tiêu ô nhiễm ký hiệu X, đơn vị mg/L, với ngưỡng giả định 50 mg/L. Đề tài lấy tám mẫu vào tám ngày khác nhau trong mùa sản xuất. Toàn bộ chỉ tiêu, ngưỡng và số liệu trong bài là giả định.
Có hai cách đặt câu hỏi. Từ phía cộng đồng hay cơ quan quản lý: có bằng chứng nồng độ trung bình vượt ngưỡng không. Khi đó H0 là trung bình không vượt ngưỡng, μ ≤ 50, và H1 là vượt, μ lớn hơn 50; gánh nặng chứng minh đặt lên phía cho rằng có vượt. Từ phía cơ sở sản xuất muốn chứng tỏ mình đạt: có bằng chứng nồng độ trung bình thấp hơn ngưỡng không. Khi đó H0 là trung bình không thấp hơn ngưỡng, μ ≥ 50, và H1 là thấp hơn, μ nhỏ hơn 50; gánh nặng chứng minh đặt lên phía cho rằng đạt.
Hai cách đặt này không đối xứng. Với mẫu nhỏ và số liệu dao động quanh ngưỡng, rất có thể cả hai kiểm định đều không bác bỏ được H0 của mình: không chứng minh được vượt, cũng không chứng minh được đạt. Chọn cách nào là quyết định về chính sách và nguyên tắc phòng ngừa, không phải quyết định kỹ thuật, và phải được nêu rõ trong luận văn.
Số liệu giả định của tám mẫu
Kết quả phân tích tám mẫu, theo thứ tự ngày lấy mẫu:
| Ngày | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nồng độ X (mg/L) | 48,2 | 55,6 | 51,9 | 58,4 | 49,7 | 56,3 | 47,5 | 57,2 |
Trung bình mẫu là 53,1 mg/L, độ lệch chuẩn mẫu khoảng 4,31 mg/L. Năm trên tám mẫu vượt 50 mg/L, ba mẫu dưới. Sai số chuẩn của trung bình là 4,31 / căn của 8 ≈ 1,52 mg/L. Với tám quan sát, nên vẽ biểu đồ theo ngày để xem có xu hướng tăng dần hay có ngày bất thường; xu hướng theo thời gian vi phạm giả định các mẫu cùng một phân phối.
Dữ liệu nồng độ thường lệch phải và nhiều khi gần phân phối log-chuẩn, nhất là khi trải qua nhiều bậc độ lớn. Ở ví dụ này, các giá trị nằm trong một khoảng hẹp và không có dấu hiệu lệch mạnh, nên kiểm định t trên số gốc chấp nhận được để minh hoạ.
Hướng thứ nhất: có bằng chứng vượt ngưỡng không
H0: μ ≤ 50; H1: μ lớn hơn 50; mức ý nghĩa 0,05, kiểm định một phía.
- Thống kê t = (53,1 − 50) / 1,52 ≈ 2,04, với 8 − 1 = 7 bậc tự do.
- Giá trị tới hạn một phía ở mức 0,05 với 7 bậc tự do là khoảng 1,895. Vì 2,04 lớn hơn 1,895, bác bỏ H0.
- Giá trị p một phía: P(T ≥ 2,04) với 7 bậc tự do, khoảng 0,041.
- Cận dưới tin cậy một phía 95%: 53,1 − 1,895 × 1,52 ≈ 50,2 mg/L. Diễn đạt bằng lời: với độ tin cậy 95%, nồng độ trung bình ít nhất khoảng 50,2 mg/L, tức trên ngưỡng.
- Kết luận theo hướng này: số liệu cho bằng chứng ở mức 0,05 rằng nồng độ trung bình của chỉ tiêu X vượt ngưỡng giả định.
Lưu ý độ lớn: ước lượng vượt khoảng 3,1 mg/L, tức khoảng 6% ngưỡng, và cận dưới chỉ vừa nhích qua 50. Kết luận có ý nghĩa thống kê nhưng sát nút; thêm hay bớt một mẫu có thể đổi kết quả. Báo cáo cận tin cậy giúp người đọc thấy điều đó.
Hướng thứ hai và chuyện khoảng tin cậy hai phía chứa ngưỡng
Đảo giả thuyết: H0: μ ≥ 50; H1: μ nhỏ hơn 50. Thống kê t vẫn là 2,04, nhưng giờ cần t âm đủ lớn mới bác bỏ được. Giá trị p một phía là P(T ≤ 2,04), khoảng 0,96. Không bác bỏ H0: số liệu hoàn toàn không cho bằng chứng nồng độ trung bình thấp hơn ngưỡng. Với tám mẫu này, cơ sở không thể dùng thống kê để chứng minh mình đạt.
Một chỗ hay gây bối rối: khoảng tin cậy hai phía 95% của trung bình là 53,1 ± 2,365 × 1,52, tức từ khoảng 49,5 đến 56,7 mg/L, có chứa 50. Nếu dùng kiểm định hai phía, H1: μ ≠ 50, sẽ không bác bỏ H0 ở mức 0,05, vì p hai phía khoảng 0,081. Không có mâu thuẫn ở đây. Kiểm định một phía dồn toàn bộ mức 0,05 vào một đuôi, nên ngưỡng bác bỏ thấp hơn; tương ứng với nó là cận tin cậy một phía, đã tính ở trên là 50,2, chứ không phải khoảng hai phía.
Chính vì kiểm định một phía dễ bác bỏ hơn theo chiều đã chọn, nó chỉ hợp lệ khi chiều đó được quyết định trước bởi câu hỏi nghiên cứu. Đề tài nhằm kiểm tra có vượt ngưỡng hay không thì một phía theo chiều vượt là tự nhiên. Chọn một phía sau khi thấy p hai phía bằng 0,081 thì không còn hợp lệ.
So trung bình, so từng mẫu hay so tỷ lệ mẫu vượt
Quy chuẩn thường áp cho từng mẫu. Nhiều quy định đánh giá dựa trên giá trị của từng mẫu hoặc từng lần quan trắc, không phải trung bình nhiều ngày. Kiểm định trung bình trả lời một câu hỏi khác: mức ô nhiễm điển hình trong giai đoạn khảo sát có cao hơn ngưỡng không. Hai câu hỏi đều có giá trị, nhưng không được dùng câu trả lời của câu này cho câu kia.
Năm trên tám mẫu vượt. Nếu quan tâm tỷ lệ thời gian vượt ngưỡng, có thể ước lượng tỷ lệ mẫu vượt, ở đây 5/8, kèm khoảng tin cậy nhị thức chính xác, vốn rất rộng với tám mẫu. Câu hỏi này hữu ích khi đánh giá rủi ro những đợt xả vượt.
Ngưỡng cho giá trị cao. Có khi điều quan trọng là các giá trị cao, như phân vị thứ 90 hoặc 95, chứ không phải trung bình. Ước lượng phân vị cao từ vài mẫu rất kém chính xác; cần số mẫu lớn hơn nhiều hoặc giả định về phân phối.
Chọn đại lượng trước khi lấy mẫu. Đại lượng nào được so với ngưỡng quyết định số mẫu, tần suất lấy mẫu và phép kiểm định. Đặt trong đề cương, không chọn sau khi xem số liệu.
Giá trị dưới giới hạn phát hiện và những lưu ý khi lấy mẫu
Dữ liệu quan trắc có những đặc thù mà phép kiểm định trong giáo trình không nhắc tới. Một số điểm cần xử lý cẩn thận:
- Giá trị dưới giới hạn phát hiện: phòng thí nghiệm báo “nhỏ hơn giới hạn phát hiện” khi nồng độ quá thấp. Thay tất cả bằng một nửa giới hạn phát hiện là cách đơn giản hay gặp nhưng có thể làm sai lệch trung bình và độ lệch chuẩn, nhất là khi tỷ lệ giá trị này cao. Có các phương pháp dành cho dữ liệu bị kiểm duyệt; không được xoá các giá trị này.
- Tương quan theo thời gian: mẫu lấy liên tiếp nhiều giờ trong một ngày thường giống nhau, không độc lập. Lấy mẫu trải đều theo ngày và theo chu kỳ sản xuất giúp giảm vấn đề này.
- Mẫu đơn và mẫu tổ hợp: mẫu tổ hợp trộn nhiều lần lấy trong ngày cho giá trị trung bình ngày, làm mất thông tin về đỉnh. Ghi rõ loại mẫu trong phần phương pháp.
- Biến đổi logarit: khi dữ liệu trải qua nhiều bậc độ lớn, kiểm định trên logarit so sánh trung bình nhân với ngưỡng, là một câu hỏi khác với so trung bình cộng.
- Đảm bảo và kiểm soát chất lượng phân tích: mẫu trắng, mẫu lặp, mẫu thêm chuẩn cho biết sai số phân tích. Nếu sai số phân tích cùng cỡ với chênh lệch so với ngưỡng, kết luận thống kê cần đọc rất thận trọng.
Những điểm này quyết định chất lượng kết luận nhiều hơn bản thân phép tính t. Một luận văn ghi rõ cách xử lý từng điểm, kể cả những điểm không làm được, đáng tin hơn một luận văn chỉ in bảng kết quả kiểm định.
Cần bao nhiêu mẫu để kết luận chắc hơn
Kết quả sát nút ở trên phần lớn do chỉ có tám mẫu. Muốn biết cần bao nhiêu, phải trả lời trước ba câu: chênh lệch so với ngưỡng nhỏ nhất mà bạn muốn phát hiện là bao nhiêu, độ dao động giữa các mẫu cỡ nào, và chấp nhận rủi ro bỏ sót đến đâu. Với ví dụ giả định, nếu muốn phát hiện nồng độ trung bình vượt ngưỡng 3 mg/L, độ lệch chuẩn khoảng 4,3 mg/L như số liệu sơ bộ, kiểm định một phía ở mức 0,05 với lực mẫu 80%, phép tính xấp xỉ cho khoảng 15 mẫu.
Con số này chỉ là ước lượng, vì độ lệch chuẩn lấy từ tám mẫu cũng có sai số lớn; nhiều người làm đề tài cộng thêm một khoảng dự phòng cho mẫu hỏng hoặc phân tích lỗi. Điều quan trọng hơn con số là nguyên tắc: tính trước khi lấy mẫu, dựa trên mức chênh lệch có ý nghĩa với môi trường và sức khoẻ cộng đồng, không phải lấy mẫu theo kinh phí còn lại rồi mới xem kết quả ra sao.
Nếu điều kiện chỉ cho phép tám mẫu, hãy nói thẳng trong phần hạn chế rằng nghiên cứu có lực mẫu thấp, và kết luận dù theo hướng nào cũng cần được kiểm chứng bằng đợt quan trắc dài hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng số liệu mà kiểm định một phía bác bỏ còn khoảng tin cậy hai phía chứa ngưỡng?
Vì kiểm định một phía dồn toàn bộ mức ý nghĩa vào một đuôi, tương ứng với cận tin cậy một phía, chứ không phải khoảng hai phía. Khoảng hai phía 95% tương ứng với kiểm định hai phía mức 0,05. Hai kết quả không mâu thuẫn, chỉ trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Nên đặt H0 là đạt ngưỡng hay vượt ngưỡng?
Tuỳ ai chịu gánh nặng chứng minh. Nếu muốn chứng minh có ô nhiễm vượt ngưỡng, đặt H0 là không vượt. Nếu muốn chứng minh cơ sở đạt yêu cầu, đặt H0 là không đạt. Đây là lựa chọn mang tính chính sách và phải nêu rõ, vì nó quyết định kết luận khi số liệu sát ngưỡng.
Kết quả kiểm định có dùng để kết luận cơ sở vi phạm quy chuẩn không?
Không thay được. Đánh giá tuân thủ theo pháp luật phải làm theo quy chuẩn, phương pháp lấy mẫu và phân tích được quy định, do đơn vị có thẩm quyền thực hiện. Kiểm định trong luận văn là phân tích khoa học về mức ô nhiễm, không phải kết luận pháp lý.
Giá trị dưới giới hạn phát hiện có nên thay bằng 0 không?
Không nên thay tuỳ tiện. Thay bằng 0, bằng giới hạn phát hiện hay một nửa giới hạn đều có thể làm sai lệch kết quả, nhất là khi tỷ lệ giá trị này cao. Có các phương pháp thống kê cho dữ liệu bị kiểm duyệt; nên báo cáo rõ số giá trị dưới giới hạn và cách đã xử lý.
Tám mẫu có đủ để kết luận về mức ô nhiễm không?
Tám mẫu cho ước lượng trung bình với khoảng tin cậy khá rộng, và kết luận có thể đổi khi thêm hay bớt một mẫu nếu số liệu sát ngưỡng. Số mẫu cần thiết nên tính trước dựa trên độ dao động dự kiến và mức chênh lệch so với ngưỡng muốn phát hiện.
Dữ liệu nồng độ lệch phải thì có dùng kiểm định t được không?
Với lệch nhẹ và các giá trị trong khoảng hẹp, kiểm định t vẫn tương đối vững. Khi dữ liệu trải qua nhiều bậc độ lớn, thường lấy logarit trước, nhưng khi đó phép kiểm định so trung bình nhân với ngưỡng. Cần nói rõ đại lượng được so trong phần phương pháp.