GiaThuyet.comGiả Thuyết
Chạy kiểm định trên phần mềm

Chạy kiểm định trên jamovi và JASP: t-test, ANOVA, chi bình phương từng bước

Hướng dẫn chạy t-test, ANOVA, chi bình phương và kiểm định phi tham số trên jamovi và JASP: khai biến, đánh dấu tuỳ chọn, đọc bảng, lưu để chạy lại.

Two Vietnamese master students side by side in a university computer lab in Thai Nguyen, monitors angled away showing nothing, one pointing with a pen, morning light through blinds, wide shot

jamovi và JASP là hai phần mềm thống kê miễn phí, mã nguồn mở, cùng cách làm việc: mở dữ liệu, chọn phân tích từ thanh menu, kéo biến vào ô, đánh dấu các tuỳ chọn, và bảng kết quả hiện ngay bên phải, tự cập nhật khi đổi tuỳ chọn hoặc sửa dữ liệu. Cả hai chạy t-test, ANOVA có post hoc, chi bình phương có Fisher, kiểm định phi tham số và cỡ hiệu ứng mà không cần viết lệnh.

Bài này đi qua từng phân tích trên cả hai phần mềm với số liệu giả định đã tính lại, để bạn đối chiếu. Hai phần mềm cập nhật thường xuyên, tên mục và vị trí ô tuỳ chọn có thể khác giữa các bản; khi không thấy đúng tên mô tả, bạn tìm mục gần nghĩa và kiểm tài liệu đi kèm bản đang dùng.

Cách hai phần mềm làm việc và những điểm chung

Cả jamovi và JASP đều có giao diện chia hai: bên trái là bảng dữ liệu hoặc bảng tuỳ chọn của phân tích, bên phải là kết quả. Khác với SPSS, không có bước bấm OK rồi chờ một cửa sổ kết quả mới; mỗi lần bạn đánh dấu thêm một ô, bảng bên phải tính lại. Điều này tiện để thử, nhưng cũng dễ cám dỗ bật tắt tuỳ chọn cho đến khi thấy p vừa ý. Bạn nên quyết định loại kiểm định và tuỳ chọn trước, ghi trong kế hoạch phân tích.

Cả hai mở được tệp CSV, tệp Excel ở một số bản, và tệp dữ liệu SPSS. Tệp lưu riêng của mỗi phần mềm chứa cả dữ liệu lẫn mọi phân tích đã chạy, nên mở lại là thấy đúng bảng kết quả như lúc lưu. Đây là điểm mạnh cho tính tái lập: gửi một tệp cho người hướng dẫn là đủ để họ xem cả số liệu lẫn cách bạn phân tích.

Cả hai dùng R làm nền tính toán, nên kết quả các kiểm định cơ bản thường khớp với R khi cùng tuỳ chọn. JASP có thêm nhóm phân tích Bayes đặt cạnh phân tích cổ điển; jamovi cho phép xem lệnh R tương ứng của mỗi phân tích khi bật chế độ cú pháp. Bài này chỉ dùng phần phân tích cổ điển.

Nhập dữ liệu và khai kiểu biến

Dữ liệu vẫn theo quy tắc chung: mỗi dòng một người, mỗi cột một biến, dạng dài cho các nhóm độc lập, dạng rộng cho các lần đo lặp. Những điểm riêng:

  • jamovi có bốn mức đo cho mỗi cột: Nominal, Ordinal, Continuous và ID, cùng kiểu dữ liệu Integer, Decimal hoặc Text. Nháy đúp vào tiêu đề cột để mở phần khai báo, đặt nhãn cho từng mức của biến nhóm.
  • JASP dùng ba mức đo Scale, Ordinal, Nominal, đổi bằng biểu tượng nhỏ cạnh tên cột. Nhãn mức đặt bằng cách bấm vào tiêu đề cột.
  • Mức đo quyết định ô nào nhận biến: biến điểm khai Nominal sẽ không kéo được vào ô biến phụ thuộc của t-test; biến nhóm khai Continuous có thể không vào được ô nhóm. Khi không kéo được biến, việc đầu tiên là kiểm mức đo.
  • Mã khuyết: cả hai coi ô trống là khuyết. Nếu dữ liệu dùng mã như 99, khai mã đó là giá trị khuyết trong phần cài đặt dữ liệu hoặc phần khai biến, tuỳ bản.
  • Dấu thập phân: tệp CSV dùng dấu phẩy thập phân có thể bị đọc thành chữ. Kiểm vài ô sau khi mở; nếu cột số hiện thành Text hoặc Nominal, sửa tệp nguồn về dấu chấm thập phân rồi mở lại.

Sửa dữ liệu ngay trong bảng của jamovi hoặc JASP làm mọi phân tích tính lại, nhưng không để lại dấu vết sửa gì. Thói quen tốt là sửa ở tệp nguồn, ghi nhật ký, rồi mở lại.

Mô tả dữ liệu và xem phân phối trước khi kiểm định

Trước mọi kiểm định, chạy thống kê mô tả theo từng nhóm. Trong jamovi, mục Exploration → Descriptives nhận biến kết quả và cho phép tách theo biến nhóm; JASP có mục Descriptives với ô Split tương tự. Đánh dấu trung bình, trung vị, độ lệch chuẩn, giá trị nhỏ nhất, lớn nhất và khoảng tứ phân vị. Giá trị nhỏ nhất và lớn nhất là chỗ bắt lỗi nhập liệu nhanh nhất: điểm 75 trên thang 10 hiện ra ngay.

Cùng mục đó có biểu đồ tần suất, biểu đồ hộp và biểu đồ Q-Q, cùng kiểm định Shapiro-Wilk ở một số bản. Với nhóm nhỏ, nhìn biểu đồ hộp từng nhóm cạnh nhau thường giúp bạn thấy nhiều hơn một con số p của kiểm định chuẩn: nhóm nào lệch, có điểm ngoại lai không, độ phân tán các nhóm có gần nhau không. Đây cũng là bằng chứng để ghi vào phần phương pháp khi giải thích vì sao chọn t-test, Welch hay kiểm định phi tham số.

Đừng để bước này thành vòng lặp thử nhiều phép biến đổi, loại bớt điểm ngoại lai, rồi xem kiểm định nào ra p đẹp nhất. Quy tắc xử lý ngoại lai và lựa chọn kiểm định cần được đặt trong kế hoạch; mô tả dữ liệu chỉ để kiểm xem giả định của kế hoạch có hợp lý không.

t-test hai mẫu độc lập

Ví dụ giả định: điểm lớp A là 6,5; 7,0; 8,0; 5,5; 7,5; 6,0; 8,5; 7,0 và lớp B là 5,0; 6,0; 6,5; 5,5; 7,0; 4,5; 6,0; 5,5, xếp dạng dài với cột diem và cột lop.

  1. jamovi: thẻ Analyses → T-Tests → Independent Samples T-Test. JASP: T-Tests → Independent Samples T-Test trong nhóm Classical.
  2. Kéo diem vào ô Dependent Variables, lop vào Grouping Variable.
  3. Ở nhóm Tests, đánh dấu Student's và Welch's nếu muốn đối chiếu, hoặc chỉ Welch nếu kế hoạch đã chọn Welch. Cùng nhóm này có ô Mann-Whitney U cho bản phi tham số.
  4. Ở Additional Statistics, đánh dấu Mean difference, Confidence interval, Effect size và Descriptives. Ở Assumption Checks, đánh dấu Homogeneity test và Normality test nếu kế hoạch yêu cầu.
  5. Đọc kết quả: Student t khoảng 2,76 với df 14, p khoảng 0,015; Welch t khoảng 2,76 với df khoảng 13,4, p khoảng 0,016. Chênh lệch trung bình 1,25, Cohen d khoảng 1,38 theo độ lệch chuẩn gộp. Hai nhóm cùng cỡ nên t của hai bản bằng nhau, chỉ bậc tự do khác.
  6. Đối chiếu với tính tay hoặc Excel: T.TEST kiểu 2 cho p khoảng 0,0154, kiểu 3 cho khoảng 0,0159. Khớp là bạn chọn đúng biến và nhóm.

Mẫu cặp chạy ở mục Paired Samples T-Test với hai cột dạng rộng kéo vào thành một cặp; mục này cũng có ô Wilcoxon rank cho bản phi tham số. Một mẫu chạy ở One Sample T-Test, nhập giá trị so sánh vào ô Test value.

ANOVA một nhân tố và post hoc

Ví dụ giả định: ba nhóm năm người, điểm 7, 8, 6, 7, 9; 5, 6, 6, 4, 5; 8, 9, 7, 9, 8, dạng dài với cột diem và cột nhom.

  1. jamovi có hai đường: ANOVA → One-Way ANOVA, gọn, có lựa chọn phương sai không bằng nhau (Welch) hoặc bằng nhau (Fisher), và ANOVA → ANOVA, đầy đủ hơn, có cỡ hiệu ứng. JASP dùng ANOVA → ANOVA trong nhóm Classical.
  2. Kéo diem vào Dependent Variable, nhom vào Grouping Variable hoặc Fixed Factors.
  3. Với bản Fisher cổ điển, kết quả là F khoảng 13,41 với df 2 và 12, p khoảng 0,0009. Trong mục ANOVA đầy đủ, đánh dấu eta bình phương: khoảng 0,69; omega bình phương nhỏ hơn một chút vì đã hiệu chỉnh cho mẫu nhỏ.
  4. Bật kiểm giả định: kiểm định Levene về phương sai và biểu đồ Q-Q của phần dư.
  5. Post hoc: jamovi One-Way ANOVA cho chọn Games-Howell (không giả định phương sai bằng nhau) hoặc Tukey; mục ANOVA đầy đủ của jamovi và của JASP có Post Hoc Tests, kéo biến nhóm sang và chọn kiểu hiệu chỉnh như Tukey, Bonferroni, Holm.
  6. Đọc bảng post hoc: mỗi cặp một dòng với chênh lệch trung bình, sai số chuẩn, t và p đã hiệu chỉnh. Kết luận dựa trên cột p đã hiệu chỉnh.

Phiên bản phi tham số nằm ở mục ANOVA → One-Way ANOVA (Kruskal-Wallis) trong jamovi, với tuỳ chọn so sánh cặp; JASP đặt Kruskal-Wallis trong phần Nonparametrics của hộp thoại ANOVA. Với dữ liệu ví dụ, thống kê Kruskal-Wallis khoảng 9,65, df 2, p khoảng 0,008.

Chi bình phương: bảng chéo, Fisher và Cramér V

Ví dụ giả định: 160 sinh viên, giới tính và hình thức học ưa thích; nam 30 trực tuyến, 25 trực tiếp, 15 kết hợp; nữ 20, 40, 30.

  1. jamovi: Frequencies → Independent Samples χ² test of association. JASP: Frequencies → Contingency Tables trong nhóm Classical.
  2. Kéo một biến vào Rows, biến kia vào Columns. Nếu bạn chỉ có bảng đã đếm, nhập sáu dòng với cột tần số và kéo cột đó vào ô Counts; không cần bước đặt trọng số như SPSS.
  3. Ở Statistics, đánh dấu χ²; với bảng 2×2 có thể thêm hiệu chỉnh liên tục và Fisher's exact test; đánh dấu Phi and Cramer's V.
  4. Ở Cells, đánh dấu Expected counts và phần trăm theo dòng; một số bản có thêm phần dư chuẩn hoá.
  5. Đọc kết quả: χ² khoảng 8,09, df 2, p khoảng 0,018; Cramér V khoảng 0,22. Bảng kỳ vọng có ô nhỏ nhất khoảng 19,7, điều kiện áp dụng thoả.

Khi bảng 2×2 có ô kỳ vọng nhỏ, đọc dòng Fisher thay vì χ² Pearson, như với mọi phần mềm. jamovi và JASP không in chú thích cảnh báo nổi bật như SPSS ở mọi bản, nên bạn tự xem bảng kỳ vọng.

Lưu, xuất kết quả và giữ khả năng chạy lại

Lưu tệp riêng của phần mềm. Tệp jamovi và tệp JASP giữ cả dữ liệu và phân tích. Lưu một bản ngay sau khi chạy xong phân tích chính thức, đặt tên có ngày, và không sửa thêm trên bản đó.

Chép bảng sang văn bản. Cả hai cho phép sao chép bảng kết quả rồi dán vào trình soạn thảo, giữ định dạng gần với kiểu APA. Bạn vẫn cần dịch tên cột sang tiếng Việt và làm tròn theo quy định của trường.

Ghi phiên bản. Phần phương pháp nên ghi tên phần mềm và phiên bản, vì một số mặc định như cách tính cỡ hiệu ứng hay kiểu post hoc có thể thay đổi giữa các bản. Phiên bản xem trong mục giới thiệu của phần mềm.

Chế độ cú pháp của jamovi. Bật chế độ cú pháp, jamovi hiện lệnh R tương ứng cho mỗi phân tích. Chép các lệnh này vào phụ lục hoặc tệp lệnh giúp người dùng R tái lập kết quả.

Ghi chú trong kết quả. Cả hai cho phép chèn ghi chú vào giữa các bảng kết quả. Ghi ngay lý do chọn Welch, lý do loại dữ liệu, giả thuyết nào là chính; khi mở lại sau vài tháng, bạn biết vì sao bảng trông như vậy.

Câu hỏi thường gặp

jamovi và JASP có miễn phí cho luận văn không?

Cả hai là phần mềm mã nguồn mở, tải và dùng miễn phí, kể cả cho mục đích học tập và nghiên cứu. Điều khoản giấy phép có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn đọc phần giấy phép đi kèm bản tải về nếu trường hoặc dự án có yêu cầu riêng.

Kết quả jamovi, JASP có được hội đồng chấp nhận như SPSS không?

Kết quả các kiểm định cơ bản khớp với SPSS khi cùng phương pháp và tuỳ chọn. Điều hội đồng xét là kiểm định có phù hợp thiết kế không và diễn giải có đúng không. Bạn ghi rõ phần mềm, phiên bản, tuỳ chọn, và hỏi người hướng dẫn trước nếu trường có quy định.

Vì sao kéo biến vào ô Dependent Variables không được?

Thường do mức đo của biến không hợp với ô đó, ví dụ biến điểm đang khai Nominal hoặc Text. Đổi mức đo sang Continuous trong jamovi hoặc Scale trong JASP. Nếu cột bị đọc thành chữ vì dấu thập phân, sửa tệp nguồn rồi mở lại.

Cohen d trong jamovi khác con số tự tính bằng tay thì sao?

Có nhiều công thức cho d: dùng độ lệch chuẩn gộp, dùng độ lệch chuẩn trung bình cho bản Welch, có hoặc không hiệu chỉnh mẫu nhỏ. Xem chú thích dưới bảng hoặc tài liệu của phiên bản đang dùng để biết công thức nào, và ghi rõ trong luận văn.

Mở tệp SPSS bằng jamovi có giữ nhãn biến không?

Thường giữ được tên biến, nhãn mức của biến nhóm và mã khuyết, nhưng không phải mọi thuộc tính đều chuyển nguyên vẹn giữa các phần mềm. Sau khi mở, bạn kiểm lại mức đo, nhãn mức và chạy thống kê mô tả để so với kết quả cũ.

Có nên dùng phân tích Bayes trong JASP cho luận văn không?

Phân tích Bayes trả lời câu hỏi khác với kiểm định cổ điển và cần chọn phân phối tiên nghiệm có lý do. Nếu người hướng dẫn và hội đồng quen với cách tiếp cận này, nó có thể bổ sung tốt; nếu không, nên dùng phân tích cổ điển làm kết quả chính.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138