GiaThuyet.comGiả Thuyết
Kiểm định giả thuyết theo ngành

Phép thử tam giác trong đánh giá cảm quan: kiểm định nhị thức và cách đọc kết quả

Phép thử tam giác là kiểm định nhị thức với xác suất đoán đúng một phần ba: bố trí, tính p chính xác, số câu đúng tới hạn, tỷ lệ người phân biệt.

Food science students in a quiet sensory room in Can Tho tasting small cups of pale liquid at partitioned booths, each person alone, cups unmarked, soft even lighting from above

Phép thử tam giác hỏi một câu rất đơn giản: người thử có phân biệt được hai sản phẩm không. Mỗi người nhận ba mẫu, hai mẫu giống nhau và một mẫu khác, rồi chỉ ra mẫu khác. Nếu hai sản phẩm thật ra không phân biệt được, người thử chỉ đoán, và xác suất đoán đúng là một phần ba. Từ đó, câu hỏi cảm quan trở thành một kiểm định nhị thức gọn gàng.

Bài trình bày cách bố trí phép thử, tính giá trị p chính xác cho một ví dụ giả định, tra số câu trả lời đúng tới hạn, ước lượng tỷ lệ người thật sự phân biệt được, và giải thích vì sao muốn chứng minh hai sản phẩm “giống nhau” thì cần một cách đặt bài toán khác. Bài hữu ích cho sinh viên công nghệ thực phẩm và người làm phát triển sản phẩm ở cơ sở chế biến.

Phép thử tam giác dùng khi nào

Tình huống điển hình: một xưởng bánh ở Cần Thơ muốn đổi sang nhà cung cấp đường khác, hoặc rút ngắn thời gian nướng để tiết kiệm năng lượng. Câu hỏi của chủ xưởng không phải là sản phẩm mới ngon hơn hay dở hơn, mà là khách có nhận ra sự khác biệt không. Phép thử tam giác trả lời đúng câu hỏi đó. Nó không hỏi người thử thích mẫu nào, cũng không hỏi khác ở vị gì; chỉ hỏi mẫu nào khác.

Ví dụ giả định trong bài: 36 sinh viên đã qua buổi hướng dẫn cơ bản về cảm quan tham gia phép thử so sánh bánh làm bằng đường cũ, ký hiệu A, và đường mới, ký hiệu B. Kết quả: 18 người chọn đúng mẫu khác. Số liệu hoàn toàn giả định, dùng để minh hoạ cách tính.

Phép thử tam giác thuộc nhóm phép thử phân biệt, bên cạnh phép thử cặp đôi, phép thử hai trong năm, phép thử đôi – ba. Mỗi phép có xác suất đoán đúng khác nhau và hiệu quả thống kê khác nhau. Phép thử tam giác phổ biến vì dễ tổ chức và người thử dễ hiểu yêu cầu. Quy trình chuẩn của phép thử này được mô tả trong tiêu chuẩn quốc tế về phân tích cảm quan; khi làm luận văn, nên đối chiếu với phiên bản tiêu chuẩn hiện hành mà trường hoặc phòng thí nghiệm của bạn đang dùng.

Bố trí phép thử để kết quả dùng được

Kiểm định nhị thức chỉ đúng khi mỗi câu trả lời là một lần thử độc lập với xác suất đoán đúng đúng bằng một phần ba dưới H0. Các bước bố trí dưới đây nhằm giữ điều đó.

  1. Dùng đủ sáu thứ tự trình bày AAB, ABA, BAA, BBA, BAB, ABB và phân bổ cân bằng cho người thử. Với 36 người, mỗi thứ tự dùng đúng sáu lần.
  2. Đánh mã ba chữ số ngẫu nhiên cho từng cốc hoặc đĩa, không dùng mã dễ đoán như 1, 2, 3 hay A, B.
  3. Đồng nhất mọi thứ ngoài yếu tố cần so: cỡ mẫu, nhiệt độ, hình dạng, màu sắc. Nếu màu khác nhau mà phép thử chỉ quan tâm vị, có thể dùng ánh sáng màu hoặc cốc che để người thử không nhìn ra.
  4. Bố trí người thử ngồi riêng, không trao đổi; có nước lọc và bánh không mùi để thanh vị giữa các mẫu.
  5. Bắt buộc chọn: người thử phải chỉ ra một mẫu, kể cả khi không chắc. Cho phép trả lời “không biết” làm hỏng mô hình xác suất một phần ba.
  6. Ghi lại câu trả lời của từng người cùng thứ tự đã nhận, để kiểm tra sau này thứ tự trình bày có ảnh hưởng không.

Mỗi người thử chỉ nên được tính một lần trong một phép kiểm định. Nếu cho cùng một người làm ba lượt và đếm thành ba câu trả lời, các câu trả lời không còn độc lập, vì người phân biệt tốt sẽ đúng nhiều lần. Có phương pháp riêng cho thử lặp, nhưng không phải kiểm định nhị thức đơn giản.

Tính giá trị p bằng phân phối nhị thức

Giả thuyết: H0 là xác suất chọn đúng bằng 1/3, tức không ai phân biệt được và mọi người chỉ đoán; H1 là xác suất chọn đúng lớn hơn 1/3. Phép thử tam giác tự nhiên là một phía, vì xác suất đúng thấp hơn 1/3 không có ý nghĩa cảm quan nào, nó chỉ có thể do ngẫu nhiên hoặc do lỗi bố trí.

Với n = 36 và 18 câu đúng, giá trị p là xác suất có từ 18 câu đúng trở lên khi mỗi người đoán với xác suất 1/3: P(X ≥ 18) = tổng các số hạng C(36, k) × (1/3)^k × (2/3)^(36 − k), với k từ 18 đến 36. Tính bằng phần mềm hoặc bảng tính, kết quả khoảng 0,028. Nhỏ hơn 0,05, nên bác bỏ H0: số liệu cho bằng chứng hai loại bánh phân biệt được.

Để thấy kết luận nhạy với từng người thử như thế nào: nếu chỉ có 17 câu đúng, p tăng lên khoảng 0,058 và không còn bác bỏ được ở mức 0,05; với 16 câu đúng, p khoảng 0,109. Đổi một người từ đúng thành sai là đổi kết luận. Đó là lý do phép thử cần đủ người, và vì sao quy tắc bắt buộc chọn, thứ tự cân bằng, không trao đổi phải được giữ chặt.

Nhiều tài liệu dùng xấp xỉ chuẩn cho phép thử tam giác khi n lớn. Với vài chục người thử, tính chính xác bằng phân phối nhị thức vừa dễ vừa không có sai số xấp xỉ, nên được ưu tiên.

Số câu đúng tối thiểu để kết luận có khác biệt

Thay vì tính p mỗi lần, có thể lập sẵn số câu đúng tối thiểu để bác bỏ H0 ở mức 0,05 một phía. Bảng dưới được tính trực tiếp từ phân phối nhị thức với xác suất 1/3; bạn có thể tự kiểm bằng hàm nhị thức của bảng tính.

Số người thửSố câu đúng tối thiểu (mức 0,05)Tương ứng tỷ lệ đúng
2413khoảng 54%
301550%
361850%
4220khoảng 48%

Với 36 người thử, cần ít nhất 18 câu đúng, đúng bằng kết quả ví dụ, nên ví dụ vừa chạm ngưỡng. Khi số người tăng, tỷ lệ đúng tối thiểu giảm dần về phía 1/3, vì mẫu lớn phát hiện được những khác biệt nhỏ hơn. Các bảng tra trong tài liệu cảm quan được lập theo cùng nguyên tắc; nếu bảng bạn đang dùng cho con số khác một đơn vị, hãy kiểm xem bảng đó dùng mức ý nghĩa nào và có làm tròn theo xấp xỉ chuẩn không.

Lưu ý bảng này dành cho câu hỏi “có khác biệt không”. Câu hỏi “có đủ giống không” cần bảng khác, được bàn ở phần sau.

Có bao nhiêu người thật sự phân biệt được

Tỷ lệ chọn đúng 50% không có nghĩa là một nửa số người phân biệt được. Mô hình thường dùng giả định có một tỷ lệ pd người thật sự phân biệt và luôn chọn đúng, số còn lại đoán và đúng với xác suất 1/3. Khi đó tỷ lệ đúng quan sát được pc = pd + (1 − pd) / 3, suy ra pd = 1,5 × pc − 0,5.

Với ví dụ, pc = 18 / 36 = 0,5, nên pd = 1,5 × 0,5 − 0,5 = 0,25: ước lượng khoảng một phần tư số người thử phân biệt được hai loại bánh. Sai số chuẩn của pd xấp xỉ 1,5 × căn của [pc × (1 − pc) / n] = 1,5 × căn của (0,25 / 36) = 0,125. Khoảng tin cậy một phía 95% theo xấp xỉ chuẩn cho cận trên khoảng 0,25 + 1,645 × 0,125 ≈ 0,46; cận dưới tương ứng khoảng 0,04.

Khoảng này rất rộng, từ vài phần trăm đến gần một nửa. Với chủ xưởng, câu trả lời trung thực là: có bằng chứng khác biệt nhận ra được, nhưng chưa biết chính xác bao nhiêu người nhận ra. Cũng cần nhớ người thử ở đây là sinh viên đã được hướng dẫn, nhạy hơn hoặc ít nhất khác người tiêu dùng bình thường; kết quả không suy thẳng ra tỷ lệ khách hàng sẽ nhận ra.

Muốn chứng minh “không khác” thì phải đặt bài toán khác

Mục tiêu thường là chứng minh giống. Khi đổi nguyên liệu để tiết kiệm, điều chủ xưởng mong là khách không nhận ra. Nếu phép thử cho kết quả không bác bỏ H0, rất dễ kết luận “hai sản phẩm giống nhau”. Đó là sai lầm kinh điển: không bác bỏ H0 có thể chỉ do quá ít người thử.

Đặt trước tỷ lệ phân biệt chấp nhận được. Phép thử theo hướng giống nhau đòi hỏi xác định trước một tỷ lệ người phân biệt tối đa mà doanh nghiệp chấp nhận được, ví dụ giả định 20%, và một rủi ro bỏ sót khác biệt nhỏ, thường đặt chặt hơn mức 0,05 dùng cho loại I.

Cần nhiều người thử hơn. Để kết luận “đủ giống” với độ tin cậy hợp lý, số người thử thường phải lớn hơn đáng kể so với phép thử khác biệt. Tiêu chuẩn về phép thử tam giác có hướng dẫn và bảng cho cả hai mục đích; chọn mục đích nào phải quyết định trước khi tổ chức.

Kết luận bằng khoảng tin cậy của pd. Nếu cận trên khoảng tin cậy của pd nhỏ hơn mức chấp nhận đã đặt, có thể kết luận sản phẩm đủ giống ở mức đó. Với ví dụ, cận trên khoảng 0,46 lớn hơn nhiều mức giả định 20%, nên không thể kết luận giống, và thực ra đã có bằng chứng khác biệt.

Viết kết quả phép thử tam giác vào luận văn

Phần phương pháp cần nêu: mục đích phép thử là tìm khác biệt hay chứng minh giống, số người thử và cách chọn họ, họ đã được hướng dẫn gì, sáu thứ tự trình bày được phân bổ thế nào, cách mã hoá mẫu, điều kiện phòng thử, quy tắc bắt buộc chọn, mức ý nghĩa và loại kiểm định.

Câu kết quả với ví dụ giả định có thể viết: trong 36 người thử, 18 người chọn đúng mẫu khác; theo kiểm định nhị thức một phía với xác suất đoán đúng 1/3, p = 0,028, có bằng chứng hai loại bánh phân biệt được ở mức 0,05; tỷ lệ người phân biệt ước lượng 25%, cận trên tin cậy một phía 95% khoảng 46%.

Phần bàn luận nên nói rõ người thử là nhóm đã được hướng dẫn, kết quả cho biết khác biệt có thể nhận ra được chứ chưa cho biết bao nhiêu khách hàng sẽ nhận ra hay có ai thích mẫu nào hơn. Nếu cần biết thị hiếu, đó là việc của phép thử thị hiếu với người tiêu dùng, thiết kế khác hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao phép thử tam giác dùng kiểm định một phía?

Vì dưới H0 người thử đoán với xác suất đúng 1/3, và giả thuyết đối có ý nghĩa duy nhất là họ phân biệt được, tức xác suất đúng lớn hơn 1/3. Tỷ lệ đúng thấp hơn 1/3 không có diễn giải cảm quan, thường do ngẫu nhiên hoặc lỗi bố trí.

Có được cho người thử trả lời không biết không?

Không nên trong phép thử tam giác chuẩn. Mô hình xác suất dựa trên việc mọi người đều phải chọn một mẫu, kể cả khi đoán. Cho phép trả lời không biết làm thay đổi xác suất đúng dưới H0 và làm kiểm định nhị thức không còn đúng.

Một người làm nhiều lượt thử thì tính thế nào?

Không đếm các lượt như các quan sát độc lập trong kiểm định nhị thức đơn giản, vì người phân biệt tốt sẽ đúng nhiều lần. Có các phương pháp riêng cho thử lặp có tính đến sự khác nhau giữa người thử; nếu cần, nên hỏi người hướng dẫn hoặc chuyên gia thống kê.

Kết quả không có ý nghĩa thì có kết luận hai sản phẩm giống nhau được không?

Không. Không bác bỏ H0 có thể chỉ vì quá ít người thử. Muốn kết luận đủ giống phải đặt trước tỷ lệ người phân biệt chấp nhận được, chọn cỡ mẫu phù hợp và đánh giá bằng khoảng tin cậy hoặc bảng dành cho mục đích chứng minh giống.

Người thử là sinh viên thì kết quả có đại diện cho người tiêu dùng không?

Không hoàn toàn. Sinh viên đã được hướng dẫn có thể nhạy hơn hoặc khác người tiêu dùng về thói quen ăn uống. Phép thử tam giác với nhóm người thử đã sàng lọc cho biết khác biệt có thể nhận ra được hay không, còn tỷ lệ khách hàng nhận ra cần nghiên cứu khác.

Dùng bảng tính có tính được giá trị p của phép thử tam giác không?

Được. Các bảng tính phổ biến đều có hàm phân phối nhị thức tích luỹ. Giá trị p bằng 1 trừ xác suất tích luỹ đến số câu đúng trừ một, với xác suất thành công 1/3. Tên hàm có thể khác giữa các phần mềm và phiên bản, nên kiểm lại cú pháp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138