GiaThuyet.comGiả Thuyết
Kiểm định giả thuyết theo ngành

Thí nghiệm đồng ruộng khối ngẫu nhiên đầy đủ: phân tích ANOVA và so sánh công thức

Tính tay ANOVA cho thí nghiệm đồng ruộng bố trí khối ngẫu nhiên đầy đủ: tổng bình phương, bảng ANOVA, vai trò của khối, so sánh LSD và Tukey.

Experimental rice field in Dong Thap divided into small plots by low earthen bunds, two researchers in conical hats measuring plants with a ruler, seen from a distance, early morning haze

Thí nghiệm đồng ruộng gặp một vấn đề mà phòng thí nghiệm không có: đất không đồng đều. Ô gần mương nước ẩm hơn, ô đầu dốc nghèo dinh dưỡng hơn, ô sát bờ tre bị che nắng buổi chiều. Nếu bố trí các công thức một cách hoàn toàn ngẫu nhiên trên ruộng, chênh lệch độ phì có thể lấn át chênh lệch do công thức. Bố trí khối ngẫu nhiên đầy đủ, thường viết tắt RCBD, ra đời để xử lý đúng chuyện này.

Bài đi qua một ví dụ giả định bốn công thức phân bón, ba lần nhắc lại, tính tay từng tổng bình phương, lập bảng ANOVA, rồi so sánh các công thức bằng LSD và Tukey. Bạn sẽ thấy vì sao bỏ quên khối trong phân tích làm thí nghiệm yếu đi rõ rệt, và vì sao hai phép so sánh cho kết luận khác nhau ở một cặp công thức.

Vì sao chia khối và chia như thế nào

Nguyên tắc của RCBD là gom những ô ruộng giống nhau vào một khối, rồi trong mỗi khối bố trí đủ tất cả công thức, mỗi công thức một ô, theo thứ tự bốc thăm. Khối được đặt vuông góc với hướng biến động của đất: nếu ruộng dốc từ đông sang tây, mỗi khối là một dải chạy bắc nam, để các ô trong cùng khối có độ dốc gần như nhau. Chênh lệch giữa các khối sau đó được tách riêng trong phân tích, không bị tính vào sai số.

Ví dụ giả định: một nhóm nghiên cứu ở Đồng Tháp so sánh bốn công thức bón phân cho lúa, ký hiệu CT1 đến CT4, trên một ruộng có độ phì giảm dần từ mép kênh vào trong. Ruộng chia thành ba khối song song với bờ kênh, mỗi khối bốn ô. Trong mỗi khối, bốn công thức được bốc thăm vào bốn ô. Chỉ tiêu theo dõi là năng suất thực thu, quy ra tạ trên hecta. Toàn bộ số liệu dưới đây là giả định, được làm gọn để dễ tính tay.

Ba lần nhắc lại là mức tối thiểu hay gặp trong luận văn; nhiều tài liệu khuyên nên có đủ nhắc lại để bậc tự do của sai số không quá nhỏ, vì bậc tự do sai số thấp làm giá trị tới hạn của F và t lớn lên, thí nghiệm kém nhạy. Với bốn công thức và ba khối, bậc tự do sai số chỉ là (4 − 1) × (3 − 1) = 6, khá ít. Đó là lý do người thiết kế thường cân nhắc tăng lên bốn khối nếu ruộng đủ rộng.

Giả thuyết cần kiểm định viết như sau. H0: năng suất trung bình của bốn công thức bằng nhau. H1: có ít nhất một công thức có năng suất trung bình khác các công thức còn lại. Lưu ý H1 không nói tất cả đều khác nhau; F có ý nghĩa chỉ cho biết có khác biệt ở đâu đó, còn khác ở cặp nào phải xác định bằng phép so sánh sau ANOVA. Khối cũng có một kiểm định F riêng, nhưng mục đích chính không phải kiểm định khối mà là loại biến động của khối khỏi sai số.

Số liệu giả định: năng suất bốn công thức trên ba khối

Bảng năng suất (tạ/ha) kèm tổng theo công thức và theo khối, là những con số cần cho bước tính tay tiếp theo.

Công thứcKhối IKhối IIKhối IIITổng công thứcTrung bình
CT152564915752,33
CT257615617458,00
CT360645818260,67
CT455565216354,33
Tổng khối22423721567656,33

Nhìn theo hàng ngang, khối II luôn cho năng suất cao nhất và khối III thấp nhất ở gần như mọi công thức. Đó đúng là kiểu biến động mà khối được thiết kế để hấp thụ. Nhìn theo cột, CT3 cao nhất ở cả ba khối, CT1 thấp nhất ở cả ba khối; xếp hạng các công thức khá ổn định giữa các khối, phù hợp với giả định không có tương tác giữa khối và công thức.

Khi nhập số liệu vào phần mềm, đừng nhập theo dạng bảng chéo như trên. Hầu hết phần mềm cần dạng dài: mỗi ô ruộng một dòng, gồm ba cột là khối, công thức và năng suất, tổng cộng mười hai dòng. Cột khối và cột công thức phải được khai báo là biến định danh, không phải số, nếu không phần mềm sẽ hiểu khối I, II, III là một biến liên tục và chạy ra một mô hình hoàn toàn khác.

Tính tay các tổng bình phương

Ký hiệu t = 4 công thức, r = 3 khối, N = 12 ô. Các bước dưới đây dùng số liệu ở bảng trên, làm tròn ở bước cuối.

  1. Số hiệu chỉnh: CF = (tổng chung)² / N = 676² / 12 = 456.976 / 12 ≈ 38.081,33.
  2. Tổng bình phương toàn phần: SST = tổng bình phương mười hai giá trị − CF = 38.272 − 38.081,33 = 190,67.
  3. Tổng bình phương công thức: SSCT = (157² + 174² + 182² + 163²) / 3 − CF = 114.618 / 3 − 38.081,33 = 38.206 − 38.081,33 = 124,67.
  4. Tổng bình phương khối: SSK = (224² + 237² + 215²) / 4 − CF = 152.570 / 4 − 38.081,33 = 38.142,5 − 38.081,33 = 61,17.
  5. Tổng bình phương sai số: SSE = SST − SSCT − SSK = 190,67 − 124,67 − 61,17 = 4,83.
  6. Bậc tự do: công thức 3, khối 2, sai số (3 × 2) = 6, toàn phần 11. Kiểm lại: 3 + 2 + 6 = 11.

Cách kiểm tra nhanh khi tính tay là cộng lại: ba tổng bình phương thành phần phải bằng tổng bình phương toàn phần, và các bậc tự do thành phần phải cộng đủ N − 1. Sai một con số ở bước tổng công thức hay tổng khối là toàn bộ bảng ANOVA sai theo.

Bảng ANOVA và vai trò của khối

Chia tổng bình phương cho bậc tự do được bình phương trung bình; chia bình phương trung bình của công thức cho của sai số được giá trị F.

Nguồn biến độngBậc tự doTổng bình phươngBình phương trung bìnhFGiá trị p
Khối261,1730,5837,97khoảng 0,0004
Công thức3124,6741,5651,59khoảng 0,0001
Sai số64,830,81
Toàn phần11190,67

Giá trị F của công thức là 51,59, lớn hơn nhiều so với giá trị tới hạn F(3; 6) ở mức 0,05, xấp xỉ 4,76. Bác bỏ H0 rằng bốn công thức có cùng năng suất trung bình. Hệ số biến động CV = căn của bình phương trung bình sai số chia trung bình chung = 0,90 / 56,33 ≈ 1,6%. Ngoài đồng thật, CV thường cao hơn con số này nhiều; số liệu giả định ở đây được làm gọn để dễ tính.

Điều đáng học nằm ở dòng khối. Nếu phân tích như bố trí hoàn toàn ngẫu nhiên, bỏ qua khối, tổng bình phương khối 61,17 bị dồn hết vào sai số: sai số thành 66,00 với 8 bậc tự do, bình phương trung bình sai số 8,25 thay vì 0,81. F của công thức tụt xuống khoảng 5,04, p ≈ 0,030. Vẫn có ý nghĩa ở mức 0,05, nhưng độ nhạy giảm khoảng mười lần, và các phép so sánh cặp sau đó sẽ gần như không phân biệt được công thức nào. Đã bố trí theo khối thì phải phân tích theo khối.

So sánh các công thức: LSD hay Tukey cho kết luận khác nhau

LSD ở mức 0,05. LSD = t(0,025; 6) × căn(2 × MSE / r) = 2,447 × căn(2 × 0,806 / 3) ≈ 1,79 tạ/ha. Các hiệu trung bình liền kề khi xếp từ thấp đến cao là CT4 − CT1 = 2,00; CT2 − CT4 = 3,67; CT3 − CT2 = 2,67, đều lớn hơn 1,79. Theo LSD, bốn công thức khác nhau từng đôi một, xếp thành bốn nhóm chữ cái riêng.

Tukey HSD ở mức 0,05. HSD = q(0,05; 4; 6) × căn(MSE / r), với q tra bảng khoảng 4,90, ra 4,90 × căn(0,806 / 3) ≈ 2,54 tạ/ha. Lúc này CT4 − CT1 = 2,00 nhỏ hơn 2,54 nên hai công thức này không khác nhau; các cặp còn lại vẫn khác. Kết quả xếp nhóm: CT3 nhóm a, CT2 nhóm b, CT4 và CT1 cùng nhóm c.

Vì sao khác nhau. LSD kiểm soát sai lầm loại I cho từng cặp, nên khi so cả sáu cặp, khả năng có ít nhất một kết luận sai tăng lên. Tukey kiểm soát sai lầm cho cả họ so sánh, nên khắt khe hơn. LSD chỉ nên dùng khi F tổng đã có ý nghĩa và số công thức ít, hoặc khi có vài so sánh định trước; muốn so tất cả các cặp thì Tukey an toàn hơn.

Chọn từ trước, ghi vào đề cương. Dùng thử cả hai rồi chọn phép cho nhiều chữ cái khác nhau hơn là cách làm không minh bạch. Nếu công thức là các mức phân bón tăng dần, phân tích xu hướng như hồi quy theo liều lượng thường hợp lý hơn so sánh từng cặp.

Giả định của ANOVA khối và những lỗi hay gặp ngoài đồng

Bảng ANOVA chỉ đáng tin khi các giả định được thoả ở mức chấp nhận được. Một số điểm cần kiểm và một số lỗi thiết kế mà hội đồng nông học hay hỏi:

  • Không có tương tác khối × công thức: mô hình RCBD giả định công thức hơn kém nhau như nhau ở mọi khối. Nếu CT3 tốt nhất ở khối I nhưng tệ nhất ở khối III, khối không còn là nhiễu đơn thuần.
  • Phần dư xấp xỉ chuẩn, phương sai đồng nhất: kiểm bằng biểu đồ phần dư và biểu đồ Q-Q. Chỉ tiêu dạng đếm hoặc tỷ lệ như số bông, tỷ lệ hại thường cần biến đổi hoặc mô hình khác.
  • Nhắc lại giả: đo mười khóm trong cùng một ô không phải mười lần nhắc lại. Đơn vị thí nghiệm là ô; các phép đo trong ô phải lấy trung bình trước khi đưa vào ANOVA, nếu không bậc tự do sai số bị thổi phồng.
  • Ô bị mất: chuột phá, ngập úng một ô làm số liệu không cân đối. Có cách ước lượng ô mất hoặc dùng mô hình tuyến tính tổng quát; không được tự điền một con số trông hợp lý.
  • Khối đặt sai hướng: khối chạy song song với hướng biến động đất thì mỗi khối chứa đủ đầu tốt và đầu xấu, chia khối mất tác dụng.

Phần lớn phần mềm thống kê đều chạy được ANOVA hai nhân tố không lặp, tương đương RCBD, trong đó khối và công thức là hai nhân tố. Tên mục chọn có thể khác giữa các phiên bản, nên đối chiếu bảng kết quả với bảng tính tay ở trên một lần để chắc mình chọn đúng mô hình.

Câu hỏi thường gặp

Khối ngẫu nhiên khác bố trí hoàn toàn ngẫu nhiên ở điểm nào?

Bố trí hoàn toàn ngẫu nhiên bốc thăm mọi ô trên toàn ruộng, phù hợp khi điều kiện đồng đều như trong nhà kính. Khối ngẫu nhiên chia ruộng thành các khối đồng đều rồi bốc thăm trong từng khối, nhờ đó tách được biến động giữa các khối ra khỏi sai số.

Nếu F của khối không có ý nghĩa thì có nên bỏ khối khỏi mô hình không?

Thông thường không. Khối là một phần của thiết kế, và phân tích nên phản ánh đúng cách bố trí. Bỏ khối sau khi xem kết quả là quyết định dựa trên dữ liệu, dễ làm sai mức ý nghĩa. Khối không có ý nghĩa chỉ cho biết ruộng đồng đều hơn dự kiến.

Ba lần nhắc lại có đủ cho thí nghiệm đồng ruộng không?

Ba lần nhắc lại là mức tối thiểu hay gặp, nhưng bậc tự do sai số có thể rất ít khi số công thức nhỏ, làm thí nghiệm kém nhạy. Nên ước lượng biến động từ các vụ trước để tính số nhắc lại cần thiết, và cân nhắc bốn khối trở lên nếu điều kiện cho phép.

Nên dùng LSD hay Duncan hay Tukey để so sánh các công thức?

Tukey kiểm soát sai lầm cho cả họ so sánh nên an toàn khi so mọi cặp. LSD nhạy hơn nhưng chỉ phù hợp khi F tổng có ý nghĩa và số công thức ít. Duncan vẫn phổ biến trong nông học nhưng bị nhiều nhà thống kê phê bình là kiểm soát sai lầm lỏng. Quan trọng nhất là chọn từ trước.

CV bao nhiêu thì thí nghiệm đồng ruộng được coi là đạt?

Không có ngưỡng chung cho mọi cây trồng và chỉ tiêu. CV phụ thuộc loại chỉ tiêu, điều kiện ruộng và độ chính xác đo đếm. Nên so với CV của các thí nghiệm tương tự trong cùng lĩnh vực và hỏi người hướng dẫn về mức thường chấp nhận ở chuyên ngành của bạn.

Đo nhiều cây trong một ô thì nhập số liệu thế nào?

Lấy trung bình các cây trong ô thành một giá trị cho ô đó trước khi phân tích, vì ô là đơn vị thí nghiệm. Nhập từng cây như các lần nhắc lại sẽ thổi phồng bậc tự do sai số và làm giá trị p nhỏ hơn thực tế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138