GiaThuyet.comGiả Thuyết
Cỡ hiệu ứng, lực mẫu và khoảng tin cậy

Tỷ số chênh và nguy cơ tương đối: tính từ bảng 2x2, khoảng tin cậy và cách đọc đúng

Tỷ số chênh (OR) và nguy cơ tương đối (RR) tính từ bảng 2x2 thế nào, vì sao hai con số lệch nhau, khoảng tin cậy trên thang log và lỗi đọc hay gặp.

Wide shot of a lecture hall in Can Tho, a lecturer seen from behind pointing at an empty whiteboard grid of four boxes, students blurred in rows, cool afternoon light

Nguy cơ tương đối (RR) là tỷ lệ xảy ra sự kiện ở nhóm này chia cho tỷ lệ ở nhóm kia; tỷ số chênh (OR) là "odds" ở nhóm này chia cho odds ở nhóm kia, trong đó odds bằng số người có sự kiện chia cho số người không có. Cả hai đều là cỡ hiệu ứng cho kết cục có hoặc không, và đều bằng 1 khi hai nhóm như nhau. Khi sự kiện hiếm, OR và RR gần bằng nhau; khi sự kiện phổ biến, OR luôn xa 1 hơn RR, và đọc OR như RR là phóng đại hiệu ứng.

Ví dụ giả định xuyên suốt bài: một trường thử chương trình kèm cặp cho sinh viên năm nhất. Trong 200 sinh viên được kèm cặp có 30 người bỏ học; trong 200 sinh viên không được kèm cặp có 50 người bỏ học. Từ bảng bốn ô này, bạn sẽ tính được RR = 0,60, OR ≈ 0,53, khoảng tin cậy của từng chỉ số, và số sinh viên cần kèm cặp để bớt một trường hợp bỏ học.

Tỷ lệ và odds: hai cách nói về cùng một con số

Trong tiếng Việt, "khả năng", "tỷ lệ", "nguy cơ" và "odds" hay bị dùng lẫn. Về mặt thống kê, chúng khác nhau rõ ràng. Tỷ lệ (hay nguy cơ, xác suất) là số người có sự kiện chia cho tổng số người: ở nhóm kèm cặp là 30 / 200 = 0,15. Odds là số người có sự kiện chia cho số người không có sự kiện: 30 / 170 ≈ 0,176. Nói bằng lời, odds 0,176 nghĩa là cứ khoảng 1 người bỏ học thì có 5,7 người ở lại.

Khi sự kiện hiếm, mẫu số của odds (số người không có sự kiện) gần bằng tổng số người, nên odds gần bằng tỷ lệ. Ví dụ 3 trên 200 cho tỷ lệ 0,015 và odds 0,0152. Khi sự kiện phổ biến, hai con số tách xa: 100 trên 200 cho tỷ lệ 0,5 nhưng odds bằng 1. Toàn bộ sự khác biệt giữa OR và RR bắt nguồn từ chỗ này.

Odds nghe lạ với người không quen cá cược, nhưng nó có tính chất toán học tiện lợi: odds không bị chặn trên ở 1, và logarit của odds trải trên toàn trục số. Đó là lý do hồi quy logistic, công cụ chuẩn cho biến kết cục nhị phân, làm việc với log odds và trả về OR. Hiểu odds trước giúp bạn đọc đúng bảng hồi quy logistic sau này.

Tính tay RR và OR từ bảng 2x2

Quy ước đặt bảng: hàng là nhóm (nhóm quan tâm ở trên), cột là kết cục (có sự kiện ở bên trái). Bốn ô thường ký hiệu a, b, c, d theo thứ tự đọc từ trái sang phải, trên xuống dưới.

NhómBỏ học (có sự kiện)Không bỏ họcTổngTỷ lệ bỏ họcOdds bỏ học
Được kèm cặpa = 30b = 17020030 / 200 = 0,1530 / 170 ≈ 0,176
Không kèm cặpc = 50d = 15020050 / 200 = 0,2550 / 150 ≈ 0,333
Tổng80320400

Nguy cơ tương đối: RR = [a / (a + b)] / [c / (c + d)] = 0,15 / 0,25 = 0,60. Sinh viên được kèm cặp có tỷ lệ bỏ học bằng 60% so với sinh viên không được kèm cặp, tức thấp hơn 40% theo tỷ lệ tương đối.

Tỷ số chênh: OR = (a / b) / (c / d) = (a × d) / (b × c) = (30 × 150) / (170 × 50) = 4.500 / 8.500 ≈ 0,53. Odds bỏ học ở nhóm kèm cặp bằng khoảng 53% odds ở nhóm không kèm cặp. Lưu ý OR (0,53) xa 1 hơn RR (0,60), vì bỏ học ở đây không hiếm: một phần tư nhóm so sánh đã bỏ học.

Kiểm định chi bình phương cho bảng này (không hiệu chỉnh) cho giá trị 6,25 với 1 bậc tự do, p ≈ 0,012. Kiểm định cho biết có liên hệ; RR và OR cho biết liên hệ mạnh cỡ nào và theo hướng nào.

Khi nào OR gần RR, khi nào hai con số tách xa

Giữ nguyên RR = 0,60 nhưng thay đổi độ phổ biến của sự kiện, OR thay đổi như sau (ví dụ giả định, mỗi nhóm 200 người):

Tình huốngNhóm can thiệpNhóm so sánhRROR
Sự kiện hiếm6 / 200 = 3%10 / 200 = 5%0,60(6 × 190) / (194 × 10) ≈ 0,59
Sự kiện vừa (ví dụ chính)30 / 200 = 15%50 / 200 = 25%0,60≈ 0,53
Sự kiện phổ biến60 / 200 = 30%100 / 200 = 50%0,60(60 × 100) / (140 × 100) ≈ 0,43

Quy tắc kinh nghiệm hay được nhắc: khi tỷ lệ sự kiện ở cả hai nhóm dưới khoảng 10%, OR xấp xỉ RR đủ dùng. Vượt quá mức đó, hai con số tách dần, và OR luôn nằm xa 1 hơn RR (nhỏ hơn khi cả hai dưới 1, lớn hơn khi cả hai trên 1).

Hệ quả thực tế: nếu một bài báo báo cáo OR = 0,43 cho một sự kiện phổ biến và người đọc hiểu là "giảm 57% nguy cơ", họ đang phóng đại; mức giảm nguy cơ tương đối thật trong tình huống đó là 40%. Nhiều tạp chí yêu cầu tác giả báo cáo RR hoặc ít nhất giải thích rõ khi kết cục phổ biến.

Khoảng tin cậy 95% cho OR và RR: tính trên thang logarit

Phân phối của OR và RR lệch phải (bị chặn ở 0 nhưng không chặn trên), nên khoảng tin cậy được tính trên logarit tự nhiên rồi đổi ngược lại. Với bảng ví dụ:

  1. Lấy log của OR: ln 0,529 ≈ −0,636.
  2. Sai số chuẩn của ln OR theo công thức Woolf: SE = căn (1/a + 1/b + 1/c + 1/d) = căn (1/30 + 1/170 + 1/50 + 1/150) = căn (0,0333 + 0,0059 + 0,0200 + 0,0067) = căn 0,0659 ≈ 0,257.
  3. Cộng trừ 1,96 lần sai số chuẩn: −0,636 ± 0,503, tức từ −1,139 đến −0,133.
  4. Đổi ngược bằng hàm mũ: e mũ −1,139 ≈ 0,32 và e mũ −0,133 ≈ 0,88. Khoảng tin cậy 95% của OR là (0,32; 0,88).
  5. Làm tương tự với RR: ln 0,60 ≈ −0,511; SE = căn (1/a − 1/(a + b) + 1/c − 1/(c + d)) = căn (0,0333 − 0,0050 + 0,0200 − 0,0050) ≈ 0,208; khoảng −0,511 ± 0,408 đổi ngược ra (0,40; 0,90).

Cả hai khoảng đều không chứa 1, khớp với p ≈ 0,012 của kiểm định chi bình phương. Để ý khoảng tin cậy không đối xứng quanh điểm ước lượng: từ 0,53 xuống 0,32 xa hơn từ 0,53 lên 0,88. Đó là hệ quả bình thường của việc tính trên thang log, không phải lỗi. Khi có ô bằng 0, công thức trên không dùng được; phần mềm sẽ cộng thêm 0,5 vào mọi ô hoặc dùng phương pháp chính xác, và bạn ghi rõ cách xử lý.

Chọn OR hay RR theo thiết kế nghiên cứu

Thử nghiệm và nghiên cứu theo dõi (thuần tập). Bạn chọn người theo nhóm phơi nhiễm hoặc can thiệp rồi theo dõi xem ai có sự kiện, nên tỷ lệ sự kiện trong mỗi nhóm có nghĩa trực tiếp. RR là chỉ số tự nhiên và dễ hiểu nhất; OR vẫn tính được nhưng nên giải thích nếu kết cục phổ biến.

Nghiên cứu bệnh – chứng. Bạn chọn người theo kết cục (có sự kiện và không có) rồi nhìn lại phơi nhiễm. Tỷ lệ sự kiện trong mẫu do chính bạn quyết định khi chọn mẫu, nên RR tính từ bảng là vô nghĩa. OR thì vẫn hợp lệ, vì nó cho cùng giá trị dù bạn đọc bảng theo hàng hay theo cột. Đây là lý do OR gắn chặt với thiết kế này.

Hồi quy logistic. Khi cần kiểm soát nhiều biến cùng lúc, hồi quy logistic trả về OR hiệu chỉnh. Nếu kết cục phổ biến mà bạn muốn báo cáo RR, có các mô hình khác (hồi quy Poisson với sai số chuẩn bền vững, hồi quy log-nhị thức); đây là phần nên trao đổi với người hướng dẫn.

Nghiên cứu cắt ngang. Tỷ lệ hiện mắc ở các nhóm có nghĩa, nên tỷ số tỷ lệ hiện mắc (tương tự RR) thường dễ diễn giải hơn OR. Trong lĩnh vực sức khoẻ cộng đồng có tranh luận về việc dùng chỉ số nào; bạn theo thông lệ của chuyên ngành và nêu rõ lựa chọn.

Chênh lệch tuyệt đối và số cần can thiệp

RR = 0,60 nghe ấn tượng, nhưng chỉ số tương đối che mất quy mô. Giảm 40% từ 25% xuống 15% khác rất xa giảm 40% từ 0,5% xuống 0,3%. Vì vậy cạnh chỉ số tương đối, bạn nên báo cáo chênh lệch tuyệt đối: 0,25 − 0,15 = 0,10, tức 10 điểm phần trăm.

Nghịch đảo của chênh lệch tuyệt đối là số cần can thiệp (NNT): 1 / 0,10 = 10. Theo ví dụ giả định, trường cần kèm cặp khoảng 10 sinh viên thì bớt được một trường hợp bỏ học so với không kèm cặp. Con số này rất hữu ích cho người ra quyết định, vì nó đặt hiệu quả cạnh chi phí: nếu kèm cặp một sinh viên tốn một lượng thời gian giảng viên nhất định, nhân lên 10 là chi phí cho mỗi trường hợp bỏ học được ngăn.

Khoảng tin cậy của chênh lệch tuyệt đối tính gần đúng bằng 0,10 ± 1,96 × căn [0,15 × 0,85 / 200 + 0,25 × 0,75 / 200] = 0,10 ± 1,96 × 0,040 ≈ (0,02; 0,18). Đổi sang NNT, khoảng tương ứng là khoảng 6 đến 50 sinh viên, rộng hơn nhiều so với con số 10 gọn gàng. Báo cáo cả khoảng này giúp người đọc thấy mức không chắc chắn thật.

Những lỗi đọc OR và RR hay gặp

Danh sách dưới đây gom những câu hay gặp trong luận văn và báo chí, kèm cách viết lại cho đúng.

  • "OR = 0,53 nghĩa là giảm 47% nguy cơ." Sai khi kết cục phổ biến. Viết đúng: "odds bỏ học ở nhóm kèm cặp bằng khoảng một nửa nhóm không kèm cặp", hoặc báo cáo RR nếu thiết kế cho phép.
  • "OR = 2 nghĩa là khả năng gấp đôi." Chỉ gần đúng khi sự kiện hiếm. Với sự kiện phổ biến, OR = 2 có thể ứng với tỷ lệ tăng ít hơn nhiều, ví dụ từ 50% lên khoảng 67%.
  • Quên ghi nhóm tham chiếu. OR của nhóm A so với B là nghịch đảo của B so với A (0,53 đổi thành khoảng 1,89). Luôn ghi "so với nhóm không kèm cặp".
  • Mã hoá kết cục ngược. Nếu phần mềm coi "không bỏ học" là sự kiện, OR bạn nhận được là của việc ở lại. Kiểm lại cách mã hoá 0 và 1 trước khi diễn giải.
  • Chỉ báo cáo chỉ số tương đối. Thêm chênh lệch tuyệt đối hoặc tỷ lệ của từng nhóm để người đọc thấy quy mô thật.
  • Suy ra nhân quả từ nghiên cứu quan sát. RR hay OR mô tả mức liên hệ. Chỉ khi có phân nhóm ngẫu nhiên hoặc thiết kế kiểm soát tốt, bạn mới được bàn đến tác động của can thiệp.

Câu hỏi thường gặp

OR bằng 1 nghĩa là gì?

OR bằng 1 nghĩa là odds của sự kiện ở hai nhóm bằng nhau, tức không có liên hệ giữa nhóm và kết cục trong mẫu. Khoảng tin cậy chứa 1 tương ứng với việc không bác bỏ giả thuyết không ở mức ý nghĩa đã chọn, nhưng điều đó không chứng minh hai nhóm giống nhau.

Khi nào OR và RR cho cùng kết luận về hướng?

Luôn luôn. OR và RR luôn cùng phía so với 1: nếu RR nhỏ hơn 1 thì OR cũng nhỏ hơn 1, và ngược lại. Khác biệt chỉ nằm ở độ lớn, với OR luôn xa 1 hơn. Vì vậy về hướng của liên hệ, hai chỉ số không bao giờ mâu thuẫn.

Có thể đổi OR sang RR không?

Có công thức gần đúng của Zhang và Yu (1998) khi biết tỷ lệ sự kiện ở nhóm tham chiếu: RR ≈ OR / (1 − p0 + p0 × OR), với p0 là tỷ lệ ở nhóm tham chiếu. Thử với ví dụ: 0,529 / (0,75 + 0,25 × 0,529) ≈ 0,60. Với OR hiệu chỉnh từ hồi quy, cách đổi này kém chính xác hơn.

Bảng 2x2 có ô bằng 0 thì tính OR thế nào?

Công thức thông thường cho OR bằng 0 hoặc vô cực và không tính được sai số chuẩn. Cách phổ biến là cộng 0,5 vào cả bốn ô (hiệu chỉnh Haldane–Anscombe) hoặc dùng phương pháp chính xác dựa trên kiểm định Fisher. Bạn ghi rõ phương pháp đã chọn trong luận văn.

Kết cục có ba mức trở lên thì dùng chỉ số gì?

Bảng lớn hơn 2x2 không có một OR duy nhất. Bạn có thể chọn một mức làm tham chiếu và tính OR cho từng mức còn lại, hoặc dùng Cramér V để mô tả độ mạnh liên hệ chung. Bài về Cramér V trong danh mục chi bình phương của trang trình bày chi tiết cách tính.

Nên báo cáo bao nhiêu chữ số cho OR?

Hai chữ số thập phân là thông lệ, ví dụ OR = 0,53 (KTC 95%: 0,32 – 0,88). Với OR lớn hơn 10, một chữ số thập phân là đủ. Khoảng tin cậy nên dùng cùng số chữ số với điểm ước lượng để dễ đọc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138