Trong bảng kết quả của SPSS và nhiều phần mềm khác, cột "Sig." (viết tắt của significance) chính là giá trị p. Sig. nhỏ hơn hoặc bằng mức ý nghĩa đã chọn — thường 0,05 — thì bác bỏ H0 của phép kiểm đó; lớn hơn thì không bác bỏ. Bằng lời thường, Sig. = 0,03 nghĩa là: nếu H0 đúng, khả năng thu được kết quả lệch như số liệu của bạn hoặc lệch hơn nữa chỉ khoảng 3%.
Quy tắc nghe đơn giản, nhưng có ba chỗ hay vấp: không nhớ H0 của từng phép kiểm là gì nên đọc ngược kết luận (điển hình là kiểm định Levene), viết p = 0,000 vào luận văn, và diễn đạt Sig. như xác suất giả thuyết đúng. Bài này đi qua từng chỗ, kèm bảng tình huống để bạn đối chiếu.
Quy tắc ra quyết định: so Sig. với alpha
Trước khi chạy phân tích, bạn đã chọn mức ý nghĩa alpha, thường là 0,05. Sau khi chạy, phần mềm in giá trị p ở cột Sig. Quy tắc quyết định chỉ có một dòng: nếu p nhỏ hơn hoặc bằng alpha thì bác bỏ H0, nếu p lớn hơn alpha thì không bác bỏ H0. Quy tắc này tương đương với việc thống kê kiểm định rơi vào vùng bác bỏ, vì giá trị tới hạn được định nghĩa đúng là nơi giá trị p bằng alpha.
Điều quan trọng nhất cần nhớ: quy tắc nói về H0 của chính phép kiểm đang đọc. Sig. nhỏ không tự động là "tin tốt" hay "kết quả mong muốn"; nó chỉ có nghĩa là H0 của phép kiểm đó bị bác bỏ. Với kiểm định t, H0 là hai trung bình bằng nhau, nên Sig. nhỏ là có khác biệt. Với kiểm định Levene, H0 là phương sai các nhóm bằng nhau, nên Sig. nhỏ là phương sai khác nhau — điều thường không mong muốn. Đọc Sig. mà quên H0 là nguồn của rất nhiều kết luận ngược.
Diễn đạt bằng lời thường, đúng chuẩn: "Nếu thật sự không có khác biệt giữa hai nhóm, khả năng thấy một khác biệt lớn cỡ này hoặc lớn hơn chỉ do ngẫu nhiên là khoảng 3%; vì con số này nhỏ hơn mức 5% đã đặt, chúng ta bác bỏ giả định không có khác biệt." Câu này dài hơn "Sig. nhỏ hơn 0,05 nên có ý nghĩa", nhưng nó cho thấy bạn hiểu mình đang nói gì — và đó là thứ hội đồng muốn nghe khi hỏi miệng.
Mỗi cột Sig. trả lời một câu hỏi khác nhau
Cùng chữ "Sig." nhưng mỗi phép kiểm có H0 riêng. Bảng dưới liệt kê những chỗ Sig. xuất hiện thường gặp trong luận văn, H0 tương ứng và ý nghĩa khi Sig. nhỏ hơn 0,05. Tên cột cụ thể có thể khác giữa các phiên bản phần mềm.
| Phép kiểm | H0 của phép kiểm | Sig. nhỏ hơn hoặc bằng 0,05 nghĩa là |
|---|---|---|
| Kiểm định t (cột Sig. 2-tailed) | Hai trung bình bằng nhau (hoặc trung bình bằng mốc) | Có bằng chứng về khác biệt trung bình |
| Levene (trong bảng t-test, ANOVA) | Phương sai các nhóm bằng nhau | Phương sai khác nhau: dùng dòng hoặc phiên bản không giả định phương sai bằng nhau, như Welch |
| Shapiro-Wilk, Kolmogorov-Smirnov | Số liệu đến từ phân phối chuẩn | Có bằng chứng lệch khỏi phân phối chuẩn |
| ANOVA (bảng F) | Mọi trung bình nhóm bằng nhau | Có ít nhất một cặp trung bình khác nhau |
| Chi bình phương Pearson (Asymp. Sig.) | Hai biến phân loại độc lập | Có bằng chứng về liên hệ giữa hai biến |
| Kiểm định chính xác Fisher (Exact Sig.) | Hai biến độc lập, tính xác suất chính xác | Như trên, dùng khi tần số kỳ vọng nhỏ |
Hai dòng giữa — Levene và các kiểm định phân phối chuẩn — là nơi "Sig. lớn" mới là điều bạn thường mong đợi, vì nó cho thấy chưa có bằng chứng giả định bị vi phạm. Nhưng nhớ rằng Sig. lớn ở đây cũng chỉ là "không bác bỏ", không chứng minh phương sai bằng nhau hay số liệu chuẩn. Với mẫu nhỏ, các kiểm định này yếu và dễ cho Sig. lớn; với mẫu rất lớn, chúng lại phát hiện cả những lệch nhỏ vô hại. Vì vậy nên xem kèm biểu đồ như Q-Q hay hộp.
Sig. = 0,000 nghĩa là gì và nên ghi thế nào
Giá trị p không bao giờ bằng 0 đúng nghĩa với các kiểm định thông thường: chỉ là rất nhỏ. SPSS mặc định hiển thị ba chữ số thập phân, nên mọi giá trị p nhỏ hơn 0,0005 được làm tròn thành ".000". Vì vậy Sig. = 0,000 phải hiểu là p nhỏ hơn 0,0005, và trong luận văn nên ghi "p < 0,001" theo thông lệ báo cáo, không ghi "p = 0,000" hay "p = 0".
Trong nhiều phiên bản SPSS, bạn có thể nhấp đúp vào bảng kết quả rồi nhấp vào ô giá trị để xem thêm chữ số, chẳng hạn 0,000034. Các phần mềm khác thường in dạng khoa học như 3,4e-05 hoặc ghi sẵn "< .001". Con số chính xác đó ít khi cần báo cáo; điều cần là không viết sai thành 0.
Tương tự, ở đầu kia, Sig. = 1,000 nghĩa là p rất gần 1, thường gặp khi hai nhóm gần như trùng khít hoặc khi một kiểm định hậu định đã được hiệu chỉnh (như Bonferroni nhân giá trị p với số phép so sánh) và bị chặn ở 1. Ghi "p > 0,999" hoặc giữ nguyên "p = 1,000" kèm chú thích đều được chấp nhận, tuỳ hướng dẫn của trường.
Bảng tình huống: đọc và viết cho đúng
Các dòng dưới đây giả định alpha = 0,05 đã được chọn trước và phép kiểm là kiểm định t hai phía. Mỗi dòng gợi ý quyết định và cách diễn đạt.
| Sig. in ra | Quyết định | Cách ghi trong luận văn | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| 0,000 | Bác bỏ H0 | p < 0,001 | Không ghi p = 0 |
| 0,012 | Bác bỏ H0 | p = 0,012 | Ghi giá trị chính xác, kèm hiệu và khoảng tin cậy |
| 0,049 | Bác bỏ H0 | p = 0,049 | Bằng chứng ở sát ngưỡng; đừng phóng đại thành "khác biệt rõ rệt" |
| 0,050 | Xem thêm chữ số | p = 0,050 | Giá trị hiển thị có thể là 0,0496 hoặc 0,0504; quy ước phổ biến là bác bỏ khi p nhỏ hơn hoặc bằng alpha |
| 0,064 | Không bác bỏ H0 | p = 0,064 | Không viết "gần có ý nghĩa"; báo cáo khoảng tin cậy |
| 0,410 | Không bác bỏ H0 | p = 0,41 | Không viết "hai nhóm như nhau" |
Dòng 0,050 là trường hợp hiếm nhưng gây tranh luận. Cách làm thận trọng là xem thêm chữ số như đã nói ở trên để biết con số thật nằm phía nào của 0,05, rồi áp dụng quy tắc nhỏ hơn hoặc bằng. Dù kết quả ra sao, một khác biệt nằm sát ngưỡng như vậy nên được bàn luận với sự dè dặt, vì bằng chứng ở cả hai phía ngưỡng gần như ngang nhau.
Một bảng nhiều cột Sig.: đọc theo thứ tự nào
Nhiều bảng kết quả có hơn một giá trị Sig., và đọc sai thứ tự là lỗi phổ biến. Các bước dưới đây áp dụng cho những bảng hay gặp nhất; vị trí cột có thể khác giữa các phiên bản, nên đối chiếu theo tên dòng và tên cột.
- Bảng kiểm định t hai mẫu độc lập: đọc Sig. của Levene trước để biết phương sai hai nhóm có khác nhau rõ không, rồi mới chọn dòng tương ứng (giả định phương sai bằng nhau hoặc không) và đọc Sig. của kiểm định t trên đúng dòng đó.
- Bảng ANOVA: đọc Sig. của F trước. Nếu không bác bỏ H0, thường dừng ở đó; nếu bác bỏ, chuyển sang bảng so sánh hậu định và đọc Sig. đã hiệu chỉnh của từng cặp, không dùng lại mốc chưa hiệu chỉnh.
- Bảng chi bình phương: có nhiều dòng như Pearson, hiệu chỉnh liên tục, tỷ số hợp lý, kiểm định chính xác Fisher. Xem ghi chú dưới bảng về số ô có tần số kỳ vọng nhỏ hơn 5 để quyết định dòng nào phù hợp; với bảng 2 × 2 nhiều ô kỳ vọng nhỏ, dòng Fisher thường được chọn.
- Bảng kiểm định phân phối chuẩn: thường có hai cột Kolmogorov-Smirnov và Shapiro-Wilk; với mẫu nhỏ và vừa, nhiều tài liệu ưu tiên Shapiro-Wilk. Nhớ rằng Sig. nhỏ ở đây là dấu hiệu lệch chuẩn.
- Sau khi chọn đúng con số, ghi lại cùng thống kê kiểm định và bậc tự do của chính dòng đó, để ba con số luôn đi cùng nhau.
Quy tắc chung: trước khi nhìn Sig., hỏi "dòng này kiểm H0 nào". Trả lời được câu đó thì gần như không thể đọc ngược kết luận.
Những điều Sig. không nói cho bạn
Không phải xác suất H0 đúng. Sig. = 0,03 không có nghĩa là "chỉ 3% khả năng không có khác biệt". Giá trị p được tính với giả định H0 đúng, nên nó không thể đồng thời là xác suất của chính H0. Câu đúng là "nếu H0 đúng, khả năng thấy số liệu lệch như vậy hoặc hơn là 3%".
Không phải độ lớn của khác biệt. Sig. rất nhỏ có thể đi kèm khác biệt rất nhỏ nếu mẫu lớn. Muốn biết khác biệt lớn đến đâu, xem hiệu trung bình, khoảng tin cậy và cỡ hiệu ứng.
Không phải khả năng lặp lại kết quả. Sig. = 0,01 không có nghĩa là 99% nghiên cứu lặp lại sẽ có ý nghĩa. Khả năng lặp lại phụ thuộc lực mẫu của nghiên cứu sau và độ lớn hiệu ứng thật.
Không phải bằng chứng thiết kế đúng. Sig. nhỏ không sửa được mẫu thiên lệch, biến đo sai hay nhầm lẫn nhân quả. Nó chỉ trả lời câu hỏi thống kê trong giới hạn các giả định của phép kiểm.
Đối chiếu Sig. với khoảng tin cậy trên cùng một bảng
Bảng kiểm định t của hầu hết phần mềm in cả giá trị p lẫn khoảng tin cậy 95% của hiệu. Hai thứ này phải nhất quán: khoảng tin cậy 95% không chứa 0 khi và chỉ khi giá trị p hai phía nhỏ hơn 0,05. Ví dụ giả định: hiệu trung bình 1,2 điểm, khoảng tin cậy 95% từ 0,3 đến 2,1, với 100 bậc tự do. Từ khoảng tin cậy suy ra sai số chuẩn bằng nửa độ rộng 0,9 chia cho giá trị tới hạn 1,984, khoảng 0,454; t bằng 1,2/0,454 ≈ 2,65; giá trị p hai phía khoảng 0,009. Nếu bảng in Sig. = 0,009 thì mọi thứ khớp.
Thói quen đối chiếu này giúp bạn phát hiện khi đọc nhầm dòng, chẳng hạn lấy giá trị p ở dòng "giả định phương sai bằng nhau" nhưng khoảng tin cậy ở dòng "không giả định". Nó cũng giúp khi đọc bài báo: một bài ghi p = 0,03 nhưng khoảng tin cậy chứa 0 là dấu hiệu có lỗi in ấn hoặc lỗi phân tích, đáng để kiểm tra lại.
Trong luận văn, báo cáo cả hai là cách tốt nhất. Giá trị p trả lời câu hỏi có bằng chứng về khác biệt hay không; khoảng tin cậy cho biết khác biệt nằm trong khoảng nào. Người đọc cần cả hai để hiểu đầy đủ kết quả của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Sig. và giá trị p có phải là một không?
Có. "Sig." là cách SPSS đặt tên cột cho giá trị p, viết tắt của significance. Các phần mềm khác ghi "p", "p-value", "Pr(>|t|)" hoặc "Prob". Dù tên gọi khác nhau, cách đọc và quy tắc so với alpha là như nhau.
Sig. của Levene lớn hơn 0,05 thì đọc dòng nào trong bảng t-test?
Khi Sig. của Levene lớn hơn 0,05, chưa có bằng chứng phương sai hai nhóm khác nhau, nhiều giáo trình hướng dẫn đọc dòng giả định phương sai bằng nhau. Một số tác giả khuyên luôn dùng dòng Welch vì nó vẫn đúng khi phương sai bằng nhau và an toàn hơn khi không bằng.
Có nên ghi dấu sao thay cho giá trị p không?
Dấu sao như một sao cho p nhỏ hơn 0,05, hai sao cho p nhỏ hơn 0,01 vẫn được dùng trong bảng lớn, nhưng nên kèm chú thích. Với các kết quả chính trong văn bản, chuẩn báo cáo hiện nay khuyến nghị ghi giá trị p chính xác.
Sig. nhỏ hơn 0,05 thì giả thuyết nghiên cứu được chứng minh?
Không dùng chữ "chứng minh". Sig. nhỏ hơn alpha cho phép bác bỏ H0, tức số liệu ủng hộ giả thuyết nghiên cứu nếu hiệu đi đúng chiều. Vẫn có rủi ro sai lầm loại 1, và kết luận phụ thuộc vào chất lượng thiết kế.
Vì sao chạy lại cùng số liệu trên phần mềm khác ra Sig. hơi khác?
Thường do khác cài đặt mặc định: một phía hay hai phía, có hiệu chỉnh liên tục hay không, dùng phiên bản Welch hay phương sai gộp, cách xử lý giá trị thiếu. Kiểm tra từng tuỳ chọn; nếu cài đặt giống nhau, khác biệt chỉ còn ở chữ số làm tròn.
Sig. rất nhỏ như 0,0001 có nghĩa là kết quả rất quan trọng?
Không. Sig. rất nhỏ cho thấy bằng chứng chống lại H0 rất mạnh, nhưng khác biệt có thể nhỏ về thực tế nếu mẫu lớn. Tầm quan trọng cần được đánh giá qua độ lớn hiệu ứng và bối cảnh chuyên môn.