So sánh có kế hoạch là những phép so sánh giữa các nhóm mà bạn xác định từ trước khi thu số liệu, dựa trên giả thuyết nghiên cứu, và được viết dưới dạng một bộ hệ số tương phản. Khác với kiểm định hậu định so mọi cặp, so sánh có kế hoạch chỉ hỏi đúng những câu bạn quan tâm, nên thường có lực cao hơn và trả lời thẳng giả thuyết.
Bài này giải thích cách đặt hệ số tương phản, tính tay tổng bình phương của một tương phản, thế nào là các tương phản trực giao, và cách kiểm định xu hướng khi các nhóm là các mức tăng dần như số buổi luyện, liều lượng hay thời lượng. Ví dụ dùng số liệu giả định ba nhóm, tính được bằng máy tính cầm tay.
Vì sao nên nghĩ tới so sánh có kế hoạch
Nhiều đề tài có giả thuyết cụ thể hơn câu hỏi chung "các nhóm có khác nhau không". Ví dụ giả định: nghiên cứu ba mức luyện nói, một, hai và ba buổi mỗi tuần, với giả thuyết rằng luyện nhiều hơn thì điểm nói cao hơn. ANOVA tổng thể chỉ kiểm định xem có khác biệt ở đâu đó; hậu định so ba cặp. Không phép nào trả lời đúng câu "điểm có tăng theo số buổi không". Một tương phản xu hướng tuyến tính trả lời đúng câu đó trong một phép thử.
Lợi ích về lực đến từ chỗ dồn toàn bộ bằng chứng vào một bậc tự do. ANOVA tổng thể với k nhóm chia biến thiên giữa nhóm cho k trừ 1 bậc tự do, kể cả những hướng khác biệt bạn không quan tâm. Tương phản chỉ lấy đúng phần biến thiên theo hướng giả thuyết, nên khi giả thuyết đúng, F của nó thường lớn hơn F tổng thể.
Điều kiện để hưởng lợi ích đó là "có kế hoạch" phải thật. Tương phản phải được ghi trong đề cương hoặc ít nhất trước khi xem kết quả. Nhìn bảng trung bình thấy nhóm 3 cao nhất rồi mới đặt tương phản nhóm 3 so với phần còn lại là so sánh hậu định trá hình, và cần thủ tục bảo thủ như Scheffé thay vì F thông thường.
Cách đặt hệ số tương phản
Quy tắc tổng bằng không. Mỗi nhóm nhận một hệ số, và tổng các hệ số phải bằng 0. Giá trị tương phản L bằng tổng các hệ số nhân trung bình nhóm tương ứng. Nếu mọi trung bình bằng nhau thì L bằng 0, nên H0 của tương phản là L bằng 0.
So hai nhóm. Nhóm 2 so với nhóm 3 dùng hệ số 0, −1, 1. Nhóm không liên quan nhận hệ số 0.
So một nhóm với trung bình các nhóm còn lại. Nhóm 1 so với trung bình nhóm 2 và nhóm 3 dùng hệ số −2, 1, 1, hoặc −1; 0,5; 0,5. Hai cách cho cùng F, chỉ khác thang của L.
Xu hướng tuyến tính với ba mức cách đều. Hệ số −1, 0, 1. Với bốn mức cách đều: −3, −1, 1, 3. Các bộ hệ số đa thức cho số mức khác có trong bảng ở sách thống kê và trong phần mềm.
Xu hướng bậc hai với ba mức cách đều. Hệ số 1, −2, 1. Tương phản này đo độ cong: điểm có tăng chậm dần hay nhanh dần hay không.
Mức không cách đều. Nếu các mức là 0, 1, 3 buổi, hệ số đa thức chuẩn cho mức cách đều không còn đúng; cần tính hệ số theo giá trị thật của mức hoặc để phần mềm tính. Đây là lỗi hay gặp khi bê nguyên bảng hệ số.
Ví dụ giả định: tính tay xu hướng tuyến tính và bậc hai
Ví dụ giả định: ba nhóm sinh viên luyện nói một, hai, ba buổi mỗi tuần, mỗi nhóm bốn người, điểm nói thang 10. Nhóm một buổi: 5, 6, 6, 7; nhóm hai buổi: 7, 8, 8, 9; nhóm ba buổi: 8, 9, 9, 10.
| Đại lượng | Một buổi | Hai buổi | Ba buổi | Kết quả |
|---|---|---|---|---|
| Trung bình | 6 | 8 | 9 | trung bình chung khoảng 7,67 |
| Hệ số tuyến tính | −1 | 0 | 1 | L = −6 + 0 + 9 = 3 |
| Hệ số bậc hai | 1 | −2 | 1 | L = 6 − 16 + 9 = −1 |
| SS tuyến tính | — | — | — | 3 bình phương chia (2 chia 4) = 18 |
| SS bậc hai | — | — | — | 1 chia (6 chia 4), khoảng 0,67 |
Công thức SS của một tương phản: L bình phương chia cho tổng của (hệ số bình phương chia cỡ nhóm). Với hệ số tuyến tính, tổng đó là 1 chia 4 cộng 0 cộng 1 chia 4, bằng 0,5. Mỗi tương phản có một bậc tự do, nên MS bằng SS, và F bằng SS chia MS trong nhóm của ANOVA.
MS trong nhóm: mỗi nhóm có độ lệch −1, 0, 0, 1 quanh trung bình, tổng bình phương bằng 2, ba nhóm bằng 6, chia 9 bậc tự do được khoảng 0,667. F tuyến tính bằng 18 chia 0,667, bằng 27, với bậc tự do (1, 9), p khoảng 0,0006. F bậc hai bằng 0,667 chia 0,667, bằng 1, p khoảng 0,34. ANOVA tổng thể cho F(2, 9) = 14, p khoảng 0,0017. Kết luận: có bằng chứng điểm tăng theo số buổi luyện; mẫu không cho thấy bằng chứng về độ cong, dù trung bình tăng 2 điểm rồi chỉ tăng 1 điểm.
Tương phản trực giao chia trọn biến thiên giữa nhóm
Hai tương phản gọi là trực giao khi, với cỡ nhóm bằng nhau, tổng tích các hệ số tương ứng bằng 0. Tuyến tính −1, 0, 1 và bậc hai 1, −2, 1 cho tích −1 + 0 + 1 = 0, nên trực giao. Với k nhóm, có tối đa k trừ 1 tương phản đôi một trực giao, và SS của chúng cộng lại đúng bằng SS giữa nhóm. Trong ví dụ, 18 cộng khoảng 0,67 bằng khoảng 18,67, đúng bằng SS giữa nhóm của ANOVA.
Một bộ trực giao khác cho cùng dữ liệu: nhóm một buổi so với trung bình hai nhóm còn lại (−2, 1, 1) và nhóm hai buổi so với nhóm ba buổi (0, −1, 1). Tích hệ số: 0 − 1 + 1 = 0, trực giao. Tương phản thứ nhất có L = −12 + 8 + 9 = 5, SS bằng 25 chia (6 chia 4), khoảng 16,67, F khoảng 25, p khoảng 0,0007. Tương phản thứ hai có L = 1, SS bằng 1 chia 0,5 bằng 2, F bằng 3, p khoảng 0,12. Tổng SS lại là khoảng 18,67.
Hai bộ tương phản cho hai câu chuyện khác nhau từ cùng dữ liệu: bộ thứ nhất nói về xu hướng, bộ thứ hai nói "luyện một buổi khác hẳn luyện nhiều hơn, còn hai và ba buổi chưa phân biệt rõ". Bộ nào đúng không do dữ liệu quyết định mà do giả thuyết bạn đặt từ trước. Đó là lý do tương phản phải chọn trước khi xem số liệu.
Tương phản không bắt buộc phải trực giao. Câu hỏi nghiên cứu có thể cần hai tương phản chồng lên nhau, như mỗi nhóm can thiệp so với đối chứng. Khi đó chúng không chia trọn SS giữa nhóm, và nếu số tương phản nhiều, nên cân nhắc hiệu chỉnh cho số phép so sánh.
Những lỗi hay gặp khi dùng tương phản
Tương phản là công cụ mạnh nên cũng dễ dùng sai. Danh sách dưới đây gom những lỗi thường thấy trong luận văn và báo cáo nghiên cứu.
- Đặt tương phản sau khi xem dữ liệu nhưng báo cáo như có kế hoạch. Làm vậy thổi phồng mức chắc chắn. Nếu tương phản nảy ra sau khi xem kết quả, gọi đúng tên là khám phá và dùng thủ tục bảo thủ như Scheffé.
- Hệ số không cộng bằng không. Khi đó L không còn kiểm định một so sánh giữa các nhóm, kết quả vô nghĩa. Luôn cộng lại kiểm tra.
- Dùng hệ số đa thức cho mức không cách đều. Như đã nói ở trên, hệ số −1, 0, 1 chỉ đúng khi ba mức cách đều nhau.
- Bỏ qua cỡ nhóm không bằng nhau. Công thức SS đã có cỡ nhóm trong mẫu số, nhưng điều kiện trực giao cũng phải tính theo cỡ nhóm; tổng tích hệ số bằng không không còn đủ.
- Kết luận "quan hệ tuyến tính" từ ba điểm. Tương phản tuyến tính có ý nghĩa nói rằng có thành phần tăng dần, không chứng minh quan hệ là đường thẳng, càng không cho phép ngoại suy ra bốn hay năm buổi.
Phần mềm nào cũng chạy được tương phản, qua tuỳ chọn tương phản trong thủ tục ANOVA hoặc qua mô hình tuyến tính với mã hoá tương phản. Tên tuỳ chọn và cách nhập hệ số khác nhau giữa phần mềm và phiên bản; sau khi chạy, đối chiếu L và F với một phép tính tay như trên để chắc đã nhập đúng.
Viết so sánh có kế hoạch vào luận văn
Phần phương pháp nên nêu tương phản cùng giả thuyết tương ứng, trước phần kết quả. Ví dụ: "Giả thuyết H1 dự đoán điểm nói tăng theo số buổi luyện, được kiểm định bằng tương phản tuyến tính với hệ số −1, 0, 1." Câu đó cho hội đồng thấy tương phản không phải nghĩ ra sau khi có số liệu.
Phần kết quả báo cáo giá trị tương phản hoặc hiệu số tương ứng, F hoặc t, bậc tự do, giá trị p và nếu được thì khoảng tin cậy. Với số liệu giả định: "Tương phản tuyến tính có ý nghĩa, F(1, 9) = 27,0, p nhỏ hơn 0,001; thành phần bậc hai không có ý nghĩa, F(1, 9) = 1,0, p = 0,34." Một số phần mềm báo cáo tương phản bằng t thay vì F; với một bậc tự do ở tử số, F bằng t bình phương, ví dụ ở đây t khoảng 5,2.
Nếu bạn có cả ANOVA tổng thể lẫn tương phản, báo cáo cả hai nhưng nói rõ tương phản mới là phép thử của giả thuyết. Và ở phần bàn luận, nhớ rằng ba nhóm bốn người là ví dụ dạy học; với dữ liệu thật, khoảng tin cậy cho mức tăng mỗi buổi luyện mới là con số người đọc cần để đánh giá ý nghĩa thực tiễn.
Câu hỏi thường gặp
So sánh có kế hoạch có cần ANOVA tổng thể có ý nghĩa trước không?
Không cần. So sánh có kế hoạch kiểm định trực tiếp giả thuyết đã nêu từ trước, nên có thể chạy độc lập với ANOVA tổng thể. Thực tế có những trường hợp ANOVA tổng thể không có ý nghĩa nhưng tương phản xu hướng lại có, vì tương phản dồn bằng chứng vào đúng một hướng.
Có cần hiệu chỉnh Bonferroni cho các tương phản có kế hoạch không?
Còn tuỳ quan điểm và số lượng. Với vài tương phản trực giao gắn với giả thuyết riêng, nhiều tài liệu chấp nhận không hiệu chỉnh. Khi số tương phản nhiều hoặc chúng không trực giao, nên hiệu chỉnh. Quan trọng nhất là nêu rõ lựa chọn trong phần phương pháp.
Tương phản trực giao là gì?
Hai tương phản trực giao khi, với cỡ nhóm bằng nhau, tổng tích các hệ số tương ứng bằng 0. Các tương phản trực giao chia biến thiên giữa nhóm thành những phần không chồng lên nhau, và với k nhóm có tối đa k trừ 1 tương phản như vậy, SS của chúng cộng lại bằng SS giữa nhóm.
Kiểm định xu hướng khác hồi quy tuyến tính thế nào?
Kiểm định xu hướng coi các mức là nhóm rời rạc và tách biến thiên giữa nhóm thành thành phần tuyến tính, bậc hai và phần còn lại. Hồi quy coi số buổi là biến liên tục và chỉ ước lượng một đường. Tương phản cho phép kiểm xem có độ lệch khỏi đường thẳng không, điều hồi quy đơn không trả lời được.
Có thể đặt tương phản sau khi xem dữ liệu không?
Có thể, nhưng khi đó nó là so sánh hậu định và phải dùng thủ tục bảo thủ hơn như Scheffé, vì bạn đã chọn hướng so sánh theo dữ liệu. Báo cáo như so sánh có kế hoạch trong trường hợp này làm người đọc tưởng bằng chứng mạnh hơn thực tế.