GiaThuyet.comGiả Thuyết
Kiểm định chi bình phương

Kiểm định chi bình phương độc lập: tính tay bảng chéo 2x3 từng bước

Ví dụ giả định tính tay kiểm định chi bình phương độc lập cho bảng chéo 2x3: lập giả thuyết, tính tần số kỳ vọng, cộng χ², tra bậc tự do và viết kết luận.

Over-the-shoulder view of a Vietnamese graduate student working with a pencil and calculator on blank grid paper at a wooden desk in Can Tho, soft window light

Để tính tay kiểm định chi bình phương độc lập cho một bảng chéo, bạn làm năm việc: viết H0 và H1, cộng tổng hàng và tổng cột, tính tần số kỳ vọng từng ô bằng tổng hàng nhân tổng cột chia n, cộng các số hạng (O − E)²/E thành χ², rồi so với giá trị tới hạn ở bậc tự do (r − 1)(c − 1). Phần mềm làm việc này trong vài giây, nhưng tự tính một lần giúp bạn đọc đầu ra chính xác và phát hiện lỗi nhập liệu.

Bài này dùng một bảng 2x3 với số liệu giả định về nơi sinh sống và phương tiện đi học của 200 sinh viên. Mọi phép tính đều được ghi ra để bạn dò lại bằng máy tính bỏ túi hoặc bảng tính. Phần cuối chỉ cách đọc chiều của liên hệ và cách viết kết luận cho đúng mức.

Bước 1: dữ liệu và giả thuyết

Ví dụ giả định: khảo sát 200 sinh viên một trường ở Thành phố Hồ Chí Minh, hỏi nơi gia đình sinh sống (thành thị hoặc nông thôn) và phương tiện chính để đi học. Mỗi sinh viên chỉ chọn một phương tiện. Bảng tần số quan sát:

Nơi sốngXe máyXe buýtXe đạp hoặc đi bộTổng hàng
Thành thị604020120
Nông thôn50102080
Tổng cột1105040200

Câu hỏi nghiên cứu: phương tiện đi học có liên hệ với nơi sống của gia đình không? H0: nơi sống và phương tiện đi học độc lập với nhau, nghĩa là tỷ lệ chọn từng phương tiện như nhau ở sinh viên thành thị và nông thôn. H1: hai biến có liên hệ, tức là tỷ lệ chọn phương tiện khác nhau giữa hai nhóm. Mức ý nghĩa chọn trước khi xem dữ liệu là 0,05.

Trước khi tính, kiểm nhanh hai điều kiện dễ kiểm nhất: mỗi sinh viên chỉ rơi vào một ô, và các con số là số người chứ không phải phần trăm. Tổng sáu ô phải bằng 200, tổng hàng cộng lại bằng tổng cột cộng lại. Sai số ở bước này là lỗi phổ biến nhất khi chép số từ phiếu khảo sát sang bảng.

Bước 2: tính tần số kỳ vọng từng ô

Tần số kỳ vọng là số người lẽ ra phải có trong ô nếu H0 đúng. Công thức: E = tổng hàng × tổng cột / n. Ý tưởng đằng sau rất trực quan: 110 trên 200 sinh viên, tức 55%, đi xe máy; nếu nơi sống không liên quan, thì 55% của 120 sinh viên thành thị, tức 66 người, sẽ đi xe máy.

ÔPhép tínhE
Thành thị – xe máy120 × 110 / 20066
Thành thị – xe buýt120 × 50 / 20030
Thành thị – xe đạp, đi bộ120 × 40 / 20024
Nông thôn – xe máy80 × 110 / 20044
Nông thôn – xe buýt80 × 50 / 20020
Nông thôn – xe đạp, đi bộ80 × 40 / 20016

Kiểm tra: tổng tần số kỳ vọng theo hàng thành thị là 66 + 30 + 24 = 120, đúng bằng tổng hàng quan sát; tương tự cho hàng nông thôn và cho từng cột. Nếu các tổng không khớp, có phép nhân chia nào đó sai.

Đây cũng là lúc kiểm điều kiện tần số kỳ vọng. Ô nhỏ nhất có E bằng 16, lớn hơn 5 rất xa, nên không ô nào vi phạm quy tắc không quá 20% số ô dưới 5. Bạn có thể yên tâm dùng xấp xỉ chi bình phương thay vì phải chuyển sang kiểm định chính xác.

Bước 3: cộng các số hạng thành χ²

Với mỗi ô, lấy quan sát trừ kỳ vọng, bình phương, rồi chia cho kỳ vọng. Giữ ba chữ số thập phân để sai số làm tròn không cộng dồn:

ÔOEO − E(O − E)² / E
Thành thị – xe máy6066−636 / 66 ≈ 0,545
Thành thị – xe buýt4030+10100 / 30 ≈ 3,333
Thành thị – xe đạp, đi bộ2024−416 / 24 ≈ 0,667
Nông thôn – xe máy5044+636 / 44 ≈ 0,818
Nông thôn – xe buýt1020−10100 / 20 = 5,000
Nông thôn – xe đạp, đi bộ2016+416 / 16 = 1,000
Tổng2002000χ² ≈ 11,364

Chú ý cột O − E: trong mỗi cột của bảng gốc, độ lệch của hai hàng luôn ngược dấu và bằng nhau về độ lớn (−6 và +6, +10 và −10, −4 và +4). Đó là hệ quả tự nhiên của việc tổng cột cố định, và cũng là cách kiểm nhanh bạn đã tính đúng.

Hai ô đóng góp nhiều nhất là cặp xe buýt: 3,333 và 5,000, cộng lại khoảng 8,3 trong tổng 11,4. Nói cách khác, phần lớn độ lệch khỏi H0 đến từ chuyện sinh viên thành thị đi xe buýt nhiều hơn kỳ vọng còn sinh viên nông thôn đi xe buýt ít hơn kỳ vọng.

Bước 4: bậc tự do, giá trị tới hạn và giá trị p

Bảng có 2 hàng và 3 cột nên bậc tự do df = (2 − 1) × (3 − 1) = 2. Ý nghĩa của con số này: khi đã biết các tổng hàng và tổng cột, bạn chỉ cần điền tự do 2 ô, bốn ô còn lại bị các tổng ép giá trị. Bậc tự do quyết định hình dạng của phân phối chi bình phương dùng để so.

Tra bảng phân phối chi bình phương ở df bằng 2: giá trị tới hạn ở mức 0,05 là 5,991, ở mức 0,01 là 9,210, ở mức 0,001 là 13,816. Giá trị tính được 11,36 lớn hơn 9,210 nhưng nhỏ hơn 13,816, nên giá trị p nằm giữa 0,001 và 0,01. Tính chính xác bằng phần mềm hoặc hàm phân phối chi bình phương đuôi phải trong bảng tính cho p xấp xỉ 0,0034.

Vì p nhỏ hơn mức ý nghĩa 0,05 đã chọn trước, ta bác bỏ H0. Diễn đạt bằng lời thường: nếu nơi sống và phương tiện đi học thật sự không liên quan, thì chỉ khoảng 3 trên 1.000 lần lấy mẫu ngẫu nhiên 200 sinh viên mới cho bảng lệch nhiều như vậy hoặc hơn. Dữ liệu này vì vậy cung cấp bằng chứng về một liên hệ giữa hai biến trong tổng thể sinh viên mà mẫu đại diện. Điều đó không nói gì về xác suất H0 đúng, và cũng chưa nói liên hệ mạnh hay yếu.

Bước 5: đọc chiều liên hệ bằng tỷ lệ theo hàng

Chi bình phương chỉ nói bảng lệch khỏi độc lập. Để biết lệch theo hướng nào, tính phần trăm theo hàng, tức là trong mỗi nhóm nơi sống, bao nhiêu phần trăm chọn từng phương tiện:

Nơi sốngXe máyXe buýtXe đạp hoặc đi bộ
Thành thị (n = 120)50,0%33,3%16,7%
Nông thôn (n = 80)62,5%12,5%25,0%
Chung (n = 200)55,0%25,0%20,0%

Đọc bảng: sinh viên từ gia đình thành thị đi xe buýt với tỷ lệ khoảng một phần ba, gần gấp ba sinh viên nông thôn. Ngược lại, sinh viên nông thôn đi xe máy và xe đạp, đi bộ nhiều hơn. Vì đây là nghiên cứu quan sát với số liệu giả định, phần bàn luận chỉ nên nêu các cách giải thích có thể (chỗ trọ gần hay xa tuyến xe buýt, thói quen từ trước khi nhập học) chứ không khẳng định nguyên nhân.

Muốn kiểm ô nào thật sự lệch đáng kể chứ không chỉ nhìn bằng mắt, bước tiếp theo là tính phần dư chuẩn hoá điều chỉnh cho từng ô; ô có giá trị tuyệt đối vượt khoảng 1,96 là ô lệch đáng chú ý ở mức 0,05, với lưu ý hiệu chỉnh khi xét nhiều ô cùng lúc.

Những chỗ dễ tính sai khi làm bằng tay

Dùng tổng sai khi tính tần số kỳ vọng. Mỗi ô dùng đúng tổng của hàng chứa nó và tổng của cột chứa nó. Lấy nhầm tổng hàng bên cạnh là lỗi thường gặp khi bảng có nhiều cột; kiểm bằng cách cộng E theo hàng xem có ra đúng tổng hàng quan sát hay không.

Chia cho O thay vì chia cho E. Mẫu số luôn là tần số kỳ vọng. Chia cho tần số quan sát cho ra một con số khác, và với ô quan sát bằng 0 thì phép chia còn không thực hiện được.

Quên bình phương hoặc cộng độ lệch có dấu. Nếu cộng thẳng O − E, tổng luôn ra 0. Bình phương trước rồi mới chia và cộng.

Tính bậc tự do theo số ô. Bậc tự do của bảng chéo là (số hàng − 1) nhân (số cột − 1), không phải số ô trừ 1. Công thức số nhóm trừ 1 chỉ dành cho kiểm định phù hợp với một biến.

Tra bảng ở cột sai. Có bảng ghi diện tích đuôi phải ở đầu cột, có bảng ghi xác suất tích luỹ bên trái, nên đọc dòng chú thích của bảng trước. Với bảng ghi đuôi phải, mốc cần dùng ở df bằng 2 là cột 0,05 (giá trị 5,991); lấy nhầm cột 0,95 sẽ ra khoảng 0,103 và dẫn tới kết luận ngược.

Bước 6: cỡ hiệu ứng và câu kết luận

Với bảng lớn hơn 2x2, cỡ hiệu ứng thường dùng là Cramér V, bằng căn bậc hai của χ² chia cho n nhân (k − 1), trong đó k là số nhỏ hơn giữa số hàng và số cột. Ở đây k bằng 2, nên V = căn bậc hai của 11,364 / (200 × 1), xấp xỉ 0,24. Theo quy ước tham khảo của Cohen cho trường hợp k − 1 bằng 1, mức 0,1 là nhỏ, 0,3 là vừa, 0,5 là lớn; 0,24 nằm giữa nhỏ và vừa. Các mốc này chỉ là gợi ý, ý nghĩa thực tiễn còn phụ thuộc lĩnh vực.

Câu kết luận đầy đủ có thể viết: "Kiểm định chi bình phương độc lập cho thấy nơi sống của gia đình có liên hệ với phương tiện đi học, χ²(2, N = 200) = 11,36, p = 0,003, Cramér V = 0,24. Sinh viên thành thị đi xe buýt với tỷ lệ cao hơn (33,3% so với 12,5%), trong khi sinh viên nông thôn đi xe máy nhiều hơn (62,5% so với 50,0%)." Mọi con số là giả định.

Cuối cùng, chạy lại đúng bảng này trên phần mềm bạn dùng để đối chiếu. Nếu phần mềm cho χ² khác, nguyên nhân thường gặp là nhập dữ liệu sai dạng (nhập bảng tần số mà quên khai báo biến trọng số), hoặc phần mềm đang hiển thị dòng thống kê khác dòng Pearson. Tên menu và vị trí tuỳ chọn có thể đổi theo phiên bản, nên kiểm tài liệu của phiên bản bạn đang cài.

Câu hỏi thường gặp

Có cần tính tay khi đã có phần mềm không?

Không bắt buộc trong luận văn, nhưng nên làm một lần với một bảng nhỏ. Khi đã hiểu từng bước, bạn đọc được đầu ra của bất kỳ phần mềm nào, phát hiện ngay khi dữ liệu nhập sai và trả lời được câu hỏi của hội đồng về tần số kỳ vọng hay bậc tự do.

Nên làm tròn mấy chữ số khi tính tay?

Giữ ít nhất ba chữ số thập phân ở các bước trung gian, chỉ làm tròn khi báo cáo kết quả cuối cùng. Làm tròn quá sớm từng số hạng có thể làm χ² lệch vài phần trăm, đủ để đổi kết luận khi giá trị nằm sát ngưỡng tới hạn.

Đổi chỗ hàng và cột có làm thay đổi kết quả không?

Không. Kiểm định độc lập đối xứng giữa hai biến, nên chuyển vị bảng cho đúng cùng χ², cùng bậc tự do và cùng giá trị p. Điều thay đổi chỉ là cách bạn tính phần trăm để trình bày: thường tính theo nhóm của biến bạn coi là biến giải thích.

Nếu một ô có tần số quan sát bằng 0 thì sao?

Tần số quan sát bằng 0 không làm hỏng công thức, vì mẫu số là tần số kỳ vọng. Điều cần kiểm là tần số kỳ vọng của ô đó có quá nhỏ hay không. Nếu E nhỏ, cân nhắc gộp nhóm có ý nghĩa nội dung hoặc dùng kiểm định chính xác.

Có thể dùng chi bình phương cho bảng 4x5 không?

Có, công thức và cách tính giữ nguyên, bậc tự do là 3 × 4 = 12. Tuy vậy bảng càng nhiều ô càng dễ có ô tần số kỳ vọng nhỏ và càng khó diễn giải. Nếu kết quả có ý nghĩa, bạn cần phần dư chuẩn hoá hoặc các so sánh nhỏ hơn để chỉ ra liên hệ nằm ở đâu.

Kết quả có ý nghĩa thì có kết luận nơi sống quyết định phương tiện đi học không?

Không. Đây là dữ liệu khảo sát một lần, không có can thiệp. Kết quả chỉ cho thấy hai biến đi cùng nhau trong mẫu. Có thể có biến thứ ba như khoảng cách từ chỗ trọ tới trường hoặc thu nhập gia đình đứng sau cả hai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138