GiaThuyet.comGiả Thuyết
Kiểm định chi bình phương

Tần số kỳ vọng nhỏ hơn 5 trong chi bình phương: gộp nhóm hay dùng Fisher?

Bảng chéo có ô tần số kỳ vọng dưới 5 thì xử lý sao: quy tắc 20% của Cochran, ví dụ giả định, gộp nhóm có lý do, kiểm định chính xác và những cách không nên làm.

Close-up of hands rearranging a few small wooden blocks into two groups on a pale desk, Vietnamese student in background out of focus, cool morning light, Da Nang dormitory

Khi bảng chéo có ô tần số kỳ vọng nhỏ hơn 5, giá trị p của kiểm định chi bình phương có thể không đáng tin, vì xấp xỉ bằng phân phối chi bình phương chỉ tốt khi các ô đủ lớn. Quy tắc thường dùng: không quá 20% số ô có tần số kỳ vọng dưới 5 và không ô nào dưới 1. Vi phạm thì có ba hướng xử lý hợp lệ: gộp các nhóm có ý nghĩa gần nhau, dùng kiểm định chính xác (Fisher cho bảng 2x2, mở rộng Fisher–Freeman–Halton cho bảng lớn hơn), hoặc thu thêm dữ liệu.

Bài này giải thích vì sao có điều kiện đó, cách đọc dòng chú thích về tần số kỳ vọng mà phần mềm in dưới bảng, một ví dụ giả định đi từ bảng 2x3 vi phạm sang bảng gộp rồi sang Fisher, và những cách "chữa cháy" không nên làm vì chúng làm sai lệch kết quả.

Vì sao chi bình phương cần tần số kỳ vọng đủ lớn

Số đếm trong mỗi ô là số rời rạc: 0, 1, 2, 3… Thống kê χ² tính từ những số rời rạc này chỉ nhận một số giá trị nhất định, trong khi phân phối chi bình phương dùng để tra p là phân phối liên tục. Khi tần số kỳ vọng lớn, khoảng cách giữa các giá trị có thể có trở nên nhỏ và xấp xỉ liên tục khá sát. Khi tần số kỳ vọng nhỏ, các giá trị có thể có thưa thớt và xấp xỉ lệch đi, có lúc làm p nhỏ hơn thực tế, có lúc lớn hơn.

Một cách nhìn trực quan hơn: số hạng (O − E)²/E có E ở mẫu số. Với E bằng 1,5, chỉ cần quan sát được 4 trường hợp là số hạng đã bằng 6,25 / 1,5, khoảng 4,17, đủ một mình vượt ngưỡng 3,841 của df bằng 1. Một vài người đặc biệt trong một ô nhỏ có thể quyết định toàn bộ kết luận, và đó chính là tình huống xấp xỉ không còn đáng tin.

Điều kiện xét trên tần số kỳ vọng E chứ không phải tần số quan sát O. Một ô quan sát bằng 0 không vi phạm gì nếu E của nó là 8. Ngược lại, một ô quan sát bằng 6 vẫn có thể có E chỉ là 3, và đó mới là ô cần chú ý. Nhiều người kiểm nhầm bằng cách nhìn bảng quan sát, thấy ô nào cũng lớn hơn 5 và yên tâm, trong khi bảng kỳ vọng mới là bảng quyết định.

Vì tần số kỳ vọng của một ô bằng tổng hàng nhân tổng cột chia n, ô nhỏ thường xuất hiện ở giao của một hàng ít người và một cột ít người. Khi bạn thấy một nhóm chỉ chiếm vài phần trăm cỡ mẫu, gần như mọi ô thuộc nhóm đó sẽ có E nhỏ. Nhìn tổng hàng và tổng cột trước giúp đoán được vấn đề ngay cả trước khi phần mềm in bảng kỳ vọng.

Quy tắc 20% và những biến thể bạn sẽ gặp

Quy tắc phổ biến nhất. Không quá 20% số ô có tần số kỳ vọng nhỏ hơn 5, và không ô nào nhỏ hơn 1. Quy tắc này thường được gắn với khuyến nghị của nhà thống kê William Cochran từ thập niên 1950 và được nhiều giáo trình, phần mềm dùng làm mặc định.

Với bảng 2x2. Nhiều giáo trình yêu cầu chặt hơn: cả bốn ô đều có tần số kỳ vọng từ 5 trở lên. Một ô dưới 5 trong bảng 2x2 đã là 25% số ô, vượt quy tắc 20%. Thực hành phổ biến là chuyển sang kiểm định chính xác Fisher.

Quan điểm nới lỏng hơn. Một số tác giả về sau cho rằng quy tắc 20% hơi khắt khe với bảng lớn, và xấp xỉ vẫn tạm dùng được khi tần số kỳ vọng trung bình đủ lớn. Bạn có thể gặp các khuyến nghị này trong tài liệu; nếu dựa vào chúng, hãy trích nguồn cụ thể và trao đổi với người hướng dẫn.

Cách phần mềm báo. Nhiều phần mềm in một dòng chú thích dưới bảng kết quả, cho biết có bao nhiêu ô (và bao nhiêu phần trăm) có tần số kỳ vọng dưới 5, cùng tần số kỳ vọng nhỏ nhất. Đây là dòng đầu tiên cần đọc trước khi nhìn giá trị p. Với bảng 2x2, một số phần mềm tự in thêm kết quả Fisher bên dưới.

Ví dụ giả định: một bảng 2x3 vi phạm điều kiện

Ví dụ giả định: khảo sát 40 sinh viên năm cuối, hỏi đã từng thực tập tại doanh nghiệp trong năm học hay chưa, và xếp loại học lực năm trước (giỏi, khá, trung bình). Tần số quan sát và tần số kỳ vọng (E = tổng hàng × tổng cột / 40):

Thực tậpGiỏi: O (E)Khá: O (E)Trung bình: O (E)Tổng
Đã thực tập5 (2,7)10 (10,8)3 (4,5)18
Chưa thực tập1 (3,3)14 (13,2)7 (5,5)22
Tổng6241040

Có ba ô tần số kỳ vọng dưới 5: 2,7; 3,3 và 4,5, tức 3 trên 6 ô, bằng 50%, vượt xa ngưỡng 20%. Tần số kỳ vọng nhỏ nhất là 2,7, vẫn lớn hơn 1. Nếu cứ chạy, phần mềm vẫn in ra χ² xấp xỉ 4,58 với df bằng 2 và p xấp xỉ 0,10, nhưng con số p này dựa trên một xấp xỉ không đủ điều kiện, nên không dùng để kết luận.

Nguyên nhân gốc là cột "giỏi" quá ít người: chỉ 6 trên 40. Bất kỳ ô nào thuộc cột đó cũng có tần số kỳ vọng nhỏ, bất kể dữ liệu phân bố thế nào. Nhận ra nguyên nhân giúp chọn đúng cách xử lý: vấn đề nằm ở cấu trúc bảng, không phải ở một quan sát lạ.

Cách 1: gộp nhóm có lý do nội dung, rồi kiểm lại

Gộp các nhóm liền kề có ý nghĩa gần nhau là cách xử lý thường gặp nhất. Trong ví dụ, gộp "giỏi" với "khá" thành "khá trở lên" là hợp lý về nội dung vì đây là biến thứ bậc. Bảng sau khi gộp thành 2x2: đã thực tập gồm 15 người khá trở lên và 3 người trung bình; chưa thực tập gồm 15 người khá trở lên và 7 người trung bình. Tổng cột mới là 30 và 10.

Tính lại tần số kỳ vọng: 18 × 30 / 40 = 13,5; 18 × 10 / 40 = 4,5; 22 × 30 / 40 = 16,5; 22 × 10 / 40 = 5,5. Vẫn còn một ô dưới 5 là 4,5, tức 1 trên 4 ô, bằng 25%. Với bảng 2x2, đây vẫn là vi phạm theo cả quy tắc 20% lẫn quy tắc chặt "mọi ô từ 5 trở lên". Ví dụ này cho thấy một điều hay bị bỏ qua: gộp nhóm không phải lúc nào cũng đủ, và sau mỗi lần gộp phải kiểm lại bảng kỳ vọng.

Nguyên tắc khi gộp: quyết định dựa trên ý nghĩa của các nhóm và câu hỏi nghiên cứu, không dựa vào việc gộp kiểu nào cho p đẹp hơn. Lý tưởng nhất là phương án gộp được dự tính từ khi lập kế hoạch phân tích. Trong luận văn, ghi rõ nhóm nào được gộp, vì sao, và bảng trước khi gộp nên được đưa vào phụ lục để người đọc thấy toàn cảnh.

Cách 2: kiểm định chính xác thay cho xấp xỉ

Kiểm định chính xác Fisher tính trực tiếp xác suất của mọi bảng có cùng tổng hàng và tổng cột, dựa trên phân phối siêu bội, nên không cần điều kiện tần số kỳ vọng. Áp cho bảng 2x2 đã gộp ở trên, Fisher hai phía cho p xấp xỉ 0,46. Kết luận: chưa đủ bằng chứng để nói việc thực tập có liên hệ với học lực trong tổng thể mà mẫu đại diện. Với 40 người, kiểm định có lực thấp, nên kết quả này cũng không cho phép nói "không có liên hệ".

Với bảng lớn hơn 2x2, phần mở rộng của Fisher thường được gọi là kiểm định Fisher–Freeman–Halton. Một số phần mềm có sẵn tuỳ chọn kiểm định chính xác cho bảng r × c; có phần mềm cần cài thêm mô-đun hoặc gói. Khi bảng lớn và mẫu không quá nhỏ, phép tính chính xác có thể rất lâu; khi đó nhiều phần mềm cho phép ước lượng p bằng mô phỏng Monte Carlo với số lần mô phỏng do bạn đặt. Tên tuỳ chọn và vị trí trong menu khác nhau giữa các phần mềm và phiên bản, nên kiểm tài liệu của bản bạn đang dùng.

Khi báo cáo, ghi rõ bạn đã dùng kiểm định nào và vì sao: "Do 50% số ô có tần số kỳ vọng nhỏ hơn 5, nghiên cứu gộp nhóm giỏi và khá, sau đó dùng kiểm định chính xác Fisher vì vẫn còn một ô có tần số kỳ vọng 4,5." Một câu như vậy trả lời trước câu hỏi mà hội đồng gần như chắc chắn đặt ra.

Cách 3 và những cách không nên làm

Thu thêm dữ liệu, nếu còn kịp. Tần số kỳ vọng tăng theo cỡ mẫu. Nếu nghiên cứu còn ở giai đoạn thu thập, tăng mẫu là cách triệt để nhất. Tốt hơn nữa là ước tính từ đầu: với số nhóm dự kiến và tỷ lệ ước đoán của nhóm nhỏ nhất, cần bao nhiêu người để mọi ô có E từ 5 trở lên.

Không xoá nhóm nhỏ mà không báo cáo. Bỏ hẳn cột "giỏi" khỏi phân tích làm thay đổi tổng thể nghiên cứu. Nếu thật sự cần loại một nhóm, phải nêu lý do và cho biết kết luận chỉ áp dụng cho các nhóm còn lại.

Không thử nhiều kiểu gộp để chọn kiểu cho p nhỏ. Mỗi lần thử là một lần kiểm định; thử nhiều lần rồi chỉ báo cáo lần "có ý nghĩa" là một dạng p-hacking, làm tỷ lệ sai lầm loại I thật cao hơn nhiều so với 5% được công bố.

Không dùng hiệu chỉnh Yates như cách chữa cho bảng lớn. Hiệu chỉnh Yates chỉ dành cho bảng 2x2, và nó không giải quyết được vấn đề tần số kỳ vọng nhỏ một cách đầy đủ. Bảng 2x2 nhỏ thì dùng Fisher; bảng lớn thì gộp nhóm hoặc dùng kiểm định chính xác.

Không im lặng bỏ qua dòng chú thích. Báo cáo χ² và p từ một bảng vi phạm điều kiện mà không nhắc gì là lỗi phương pháp. Người phản biện chỉ cần đọc dòng chú thích dưới bảng là thấy ngay.

Câu hỏi thường gặp

Tần số kỳ vọng 4,8 có được làm tròn thành 5 không?

Không nên. Quy tắc nói về giá trị tính ra, và 4,8 vẫn nhỏ hơn 5. Tuy vậy một ô 4,8 trong bảng lớn nhiều ô thường không vi phạm quy tắc 20%. Điều quan trọng là đếm đúng tỷ lệ ô vi phạm rồi quyết định theo quy tắc bạn đã nêu trong phần phương pháp.

Nếu vi phạm điều kiện mà kết quả rất có ý nghĩa thì có cần xử lý không?

Vẫn cần. Giá trị p tính bằng xấp xỉ có thể lệch theo cả hai hướng. Chạy kiểm định chính xác để có p đáng tin; nếu kết quả vẫn có ý nghĩa, kết luận của bạn vững hơn và không bị phản biện về phương pháp.

Kiểm định Fisher có dùng được cho mẫu lớn không?

Về lý thuyết là được, vì kiểm định chính xác không cần điều kiện tần số kỳ vọng. Với bảng 2x2 cỡ mẫu lớn, phần mềm vẫn tính nhanh và kết quả thường gần với chi bình phương. Với bảng lớn nhiều ô và mẫu lớn, tính chính xác có thể chậm, khi đó dùng mô phỏng Monte Carlo.

Có quy tắc nào cho kiểm định phù hợp một biến không?

Có, tương tự: tần số kỳ vọng mỗi nhóm nên từ 5 trở lên, hoặc ít nhất không quá 20% số nhóm dưới 5 và không nhóm nào dưới 1. Với hai nhóm và mẫu nhỏ, dùng kiểm định nhị thức chính xác thay cho chi bình phương phù hợp.

Gộp nhóm xong có phải viết lại giả thuyết không?

Nên điều chỉnh cách phát biểu cho khớp với các nhóm mới. Ví dụ giả thuyết ban đầu so ba mức học lực, sau khi gộp thì kết luận chỉ nói về "khá trở lên" so với "trung bình". Ghi rõ sự thay đổi này để người đọc không hiểu nhầm phạm vi kết luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138