Kết quả ANOVA một nhân tố được báo cáo theo dạng F(bậc tự do giữa nhóm, bậc tự do trong nhóm) = giá trị, p = ..., kèm cỡ hiệu ứng eta bình phương hoặc omega bình phương; nếu F có ý nghĩa, câu tiếp theo phải nói nhóm nào khác nhóm nào bằng kết quả kiểm định hậu định. Dừng ở câu "có sự khác biệt giữa các nhóm" là mới làm một nửa việc, vì người đọc không biết khác biệt nằm ở đâu.
Bài này dùng một ví dụ giả định với ba nhóm, đi từ thống kê mô tả đến câu báo cáo F, cách chọn và viết kết quả Tukey, cách báo Welch ANOVA khi phương sai không đồng nhất, và bảng ANOVA theo kiểu APA. Phần cuối nói ngắn về ANOVA hai nhân tố và ANOVA đo lặp, hai loại hay gặp trong luận văn thạc sĩ.
Ví dụ giả định: ba cách ôn tập và điểm kiểm tra
Một nghiên cứu nhỏ so sánh điểm kiểm tra (thang 10) của ba nhóm sinh viên theo ba cách ôn tập, mỗi nhóm 20 người. Bảng thống kê mô tả là thứ nên đặt trước câu báo cáo F, vì mọi diễn giải về sau đều dựa vào nó.
| Nhóm | n | M | SD |
|---|---|---|---|
| Tự ôn | 20 | 6,20 | 1,30 |
| Ôn theo nhóm | 20 | 7,10 | 1,20 |
| Ôn có người hướng dẫn | 20 | 7,80 | 1,40 |
| Toàn mẫu | 60 | 7,03 | — |
Từ bảng này có thể tự tính lại ANOVA. Trung bình chung là khoảng 7,033. Tổng bình phương giữa nhóm bằng 20 nhân tổng các bình phương chênh lệch giữa trung bình nhóm và trung bình chung, được khoảng 25,73. Tổng bình phương trong nhóm bằng 19 nhân tổng ba phương sai (1,69 + 1,44 + 1,96), được 96,71. Chia cho bậc tự do tương ứng là 2 và 57, ta có trung bình bình phương 12,87 và 1,697. Tỷ số F bằng 12,87 chia 1,697, khoảng 7,58.
Phép tính này không bắt buộc phải đưa vào luận văn, nhưng làm một lần giúp bạn hiểu các cột trong bảng ANOVA mà phần mềm in ra, và tự phát hiện khi mình chép nhầm.
Câu báo cáo F và cỡ hiệu ứng: eta hay omega bình phương
Với ví dụ trên, phần mềm cho F(2, 57) = 7,58; p = 0,001. Eta bình phương bằng tổng bình phương giữa nhóm chia tổng bình phương toàn phần: 25,73 chia 122,44, được 0,21. Omega bình phương hiệu chỉnh cho việc eta bình phương có xu hướng ước lượng cao hơn thực tế trong mẫu nhỏ: (25,73 − 2 × 1,697) chia (122,44 + 1,697), được khoảng 0,18.
Câu mẫu: "Điểm kiểm tra khác nhau có ý nghĩa thống kê giữa ba cách ôn tập, F(2, 57) = 7,58; p = 0,001; η² = 0,21." Nếu bạn chọn omega bình phương, thay phần cuối bằng ω² = 0,18. Không cần ghi cả hai, nhưng phải ghi rõ ký hiệu để người đọc biết bạn dùng chỉ số nào.
Với ANOVA một nhân tố, eta bình phương và eta bình phương riêng phần (partial eta squared, thứ SPSS in ra mặc định trong một số thủ tục) có giá trị như nhau. Với ANOVA hai nhân tố trở lên, hai chỉ số này khác nhau và hay bị nhầm. Hãy xem kỹ tên cột trước khi chép, và ghi đúng ký hiệu η²p nếu là bản riêng phần.
Về mặt diễn giải, η² = 0,21 nghĩa là khoảng 21% biến thiên của điểm kiểm tra trong mẫu gắn với sự khác nhau giữa các nhóm. Các mốc tham khảo kiểu 0,01; 0,06; 0,14 cho mức nhỏ, vừa, lớn chỉ là quy ước, và nên được đặt cạnh kết quả của các nghiên cứu cùng lĩnh vực khi bàn luận.
Kiểm định hậu định: viết kết quả Tukey cho từng cặp
F có ý nghĩa chỉ cho biết không phải mọi trung bình nhóm đều bằng nhau. Để biết cặp nào khác nhau, cần kiểm định hậu định. Khi các nhóm có cỡ mẫu bằng nhau và phương sai tương đối đồng nhất, Tukey HSD là lựa chọn phổ biến. Với ví dụ trên, kết quả Tukey như sau: nhóm có người hướng dẫn cao hơn nhóm tự ôn 1,60 điểm, p < 0,001, khoảng tin cậy 95% từ 0,61 đến 2,59; nhóm ôn theo nhóm cao hơn nhóm tự ôn 0,90 điểm, p = 0,082, khoảng tin cậy từ −0,09 đến 1,89; nhóm có hướng dẫn cao hơn nhóm ôn theo nhóm 0,70 điểm, p = 0,214, khoảng tin cậy từ −0,29 đến 1,69.
Câu mẫu: "Kiểm định Tukey HSD cho thấy nhóm ôn có người hướng dẫn đạt điểm cao hơn nhóm tự ôn (chênh lệch 1,60 điểm; KTC 95% [0,61; 2,59]; p < 0,001). Chênh lệch giữa nhóm ôn theo nhóm và nhóm tự ôn (0,90 điểm; KTC 95% [−0,09; 1,89]; p = 0,082) và giữa nhóm có hướng dẫn với nhóm ôn theo nhóm (0,70 điểm; KTC 95% [−0,29; 1,69]; p = 0,214) không có ý nghĩa thống kê."
Chú ý cách viết hai cặp không có ý nghĩa: không viết "hai nhóm như nhau". Khoảng tin cậy của cặp ôn theo nhóm và tự ôn trải từ gần 0 đến gần 2 điểm, nghĩa là dữ liệu không loại trừ được một chênh lệch khá lớn. Với 20 người mỗi nhóm, kết quả này phản ánh nhiều phần độ chính xác hạn chế của mẫu.
Nếu bạn dùng Bonferroni thay vì Tukey, giá trị p hiệu chỉnh sẽ khác một chút. Chọn phương pháp nào thì nêu trong phần phương pháp; không chạy nhiều phương pháp rồi chọn cái cho nhiều cặp có ý nghĩa nhất.
Phương sai không đồng nhất: báo Welch ANOVA và Games-Howell
ANOVA cổ điển giả định phương sai các nhóm bằng nhau. Khi kiểm định Levene cho thấy phương sai khác nhau rõ, nhất là khi cỡ mẫu các nhóm lệch nhau, nhiều tài liệu khuyên dùng Welch ANOVA và kiểm định hậu định Games-Howell. Một số nhà phương pháp còn khuyên dùng Welch ANOVA làm mặc định, tương tự cách khuyên dùng kiểm định t Welch.
Với ví dụ trên, Welch ANOVA cho F(2; 37,85) = 7,00; p = 0,003. Bậc tự do thứ hai là số lẻ vì được tính lại theo phương sai và cỡ mẫu từng nhóm. Khi bạn viết theo dấu phẩy thập phân kiểu Việt Nam, dùng dấu chấm phẩy để ngăn hai bậc tự do cho khỏi nhầm, như cách viết ở đây.
Câu mẫu: "Do giả định phương sai đồng nhất không được thoả mãn, kiểm định Welch được sử dụng. Kết quả cho thấy điểm kiểm tra khác nhau giữa ba cách ôn tập, Welch F(2; 37,85) = 7,00; p = 0,003. Kiểm định Games-Howell được dùng để so sánh từng cặp." Sau đó viết kết quả từng cặp theo cùng khuôn với Tukey ở mục trên.
Trong ví dụ giả định này, ba độ lệch chuẩn khá gần nhau (1,20 đến 1,40) và cỡ mẫu bằng nhau, nên ANOVA cổ điển và Welch cho kết luận giống nhau. Điều đó thường xảy ra khi thiết kế cân bằng, và cũng là lý do bạn không cần quá lo lắng khi Levene cho p sát ngưỡng trong một thiết kế cân bằng.
Bảng ANOVA kiểu APA trong luận văn
Nhiều luận văn chép nguyên bảng ANOVA của SPSS, với tên cột tiếng Anh và năm chữ số thập phân. Bảng theo kiểu APA gọn hơn và dễ đọc hơn:
| Nguồn biến thiên | SS | df | MS | F | p | η² |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Giữa các nhóm | 25,73 | 2 | 12,87 | 7,58 | 0,001 | 0,21 |
| Trong nhóm | 96,71 | 57 | 1,70 | |||
| Tổng | 122,44 | 59 |
Ở dòng trên bảng ghi số bảng in đậm, chẳng hạn Bảng 4.5, dòng dưới là tên bảng in nghiêng, ví dụ Kết quả ANOVA một nhân tố so sánh điểm kiểm tra theo cách ôn tập. Chỉ dùng đường kẻ ngang ở đầu bảng, dưới dòng tiêu đề và cuối bảng. Dưới bảng có thể ghi chú thích: SS là tổng bình phương, MS là trung bình bình phương, N = 60.
Với ANOVA một nhân tố đơn giản, nhiều trường cho phép bỏ bảng ANOVA và chỉ viết câu báo cáo, vì câu đã chứa đủ F, df, p và cỡ hiệu ứng. Bảng ANOVA có ích hơn khi có nhiều nhân tố hoặc nhiều biến kết quả. Hãy hỏi người hướng dẫn hoặc xem quy định trình bày của trường trước khi quyết định.
ANOVA hai nhân tố và ANOVA đo lặp: những điểm câu báo cáo khác đi
ANOVA hai nhân tố báo cáo ba hiệu ứng. Mỗi nhân tố chính và tương tác giữa chúng có một câu F riêng, kèm bậc tự do, p và eta bình phương riêng phần. Nên báo tương tác trước, vì nếu tương tác có ý nghĩa thì hiệu ứng chính phải được diễn giải thận trọng, và thường phải phân tích hiệu ứng đơn giản ở từng mức của nhân tố kia.
Tương tác cần một câu diễn giải bằng lời. Ví dụ: chênh lệch giữa hai phương pháp dạy rõ hơn ở học sinh có nền tảng thấp so với học sinh có nền tảng cao. Một biểu đồ đường với trung bình từng ô giúp người đọc thấy tương tác nhanh hơn bất kỳ con số nào.
ANOVA đo lặp cần báo kiểm định cầu. Kiểm định Mauchly xem giả định cầu có bị vi phạm. Nếu có, dùng hiệu chỉnh Greenhouse-Geisser hoặc Huynh-Feldt, và bậc tự do trong câu báo cáo là bậc tự do đã nhân hệ số epsilon. Ví dụ với bậc tự do gốc 2 và 38, epsilon 0,82, bậc tự do hiệu chỉnh là 1,64 và 31,16.
Ghi rõ hiệu chỉnh đã dùng. Câu báo cáo nên có tên hiệu chỉnh và giá trị epsilon, để người đọc biết vì sao bậc tự do là số lẻ. Phần so sánh từng cặp lần đo thường dùng hiệu chỉnh Bonferroni.
Từ câu báo cáo đến câu kết luận: viết đoạn kết quả hoàn chỉnh
Trong chương kết quả, các mảnh trên được ghép thành một đoạn theo thứ tự cố định: nhắc lại giả thuyết, nêu thống kê mô tả hoặc dẫn về bảng, câu F, câu hậu định, rồi câu kết luận về giả thuyết. Ví dụ đoạn hoàn chỉnh cho dữ liệu giả định ở trên: "Giả thuyết H2 cho rằng điểm kiểm tra khác nhau theo cách ôn tập. Thống kê mô tả được trình bày ở Bảng 4.4. ANOVA một nhân tố cho thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa ba nhóm, F(2, 57) = 7,58; p = 0,001; η² = 0,21. Kiểm định Tukey HSD cho thấy khác biệt nằm ở cặp ôn có người hướng dẫn và tự ôn (1,60 điểm; p < 0,001). Giả thuyết H2 được ủng hộ."
Đoạn này không bàn vì sao có người hướng dẫn thì điểm cao hơn, cũng không so với nghiên cứu khác. Những việc đó thuộc chương bàn luận. Tách bạch như vậy giúp hội đồng thấy rõ đâu là kết quả, đâu là cách bạn hiểu kết quả.
Một chi tiết hay bị hỏi: nếu ba nhóm là các lớp có sẵn chứ không phân ngẫu nhiên, câu kết luận chỉ nên nói về khác biệt giữa các nhóm, không nói cách ôn tập gây ra khác biệt. Ghi điều này trong phần hạn chế, ngắn gọn và thẳng thắn, thường an toàn hơn là chờ hội đồng tự phát hiện.
Câu hỏi thường gặp
Kết quả ANOVA theo APA viết theo dạng nào?
Dạng thường dùng là F(bậc tự do giữa nhóm, bậc tự do trong nhóm) = giá trị, p = giá trị, kèm cỡ hiệu ứng như eta bình phương. Trước câu này nên có bảng hoặc câu mô tả trung bình và độ lệch chuẩn từng nhóm.
F có ý nghĩa thống kê rồi có cần kiểm định hậu định không?
Có, nếu bạn muốn nói nhóm nào khác nhóm nào. F có ý nghĩa chỉ cho biết không phải mọi trung bình đều bằng nhau. Kiểm định hậu định như Tukey, Bonferroni hay Games-Howell cho kết quả từng cặp kèm giá trị p đã hiệu chỉnh.
Nên dùng eta bình phương hay omega bình phương?
Cả hai đều chấp nhận được. Omega bình phương ít bị ước lượng cao hơn thực tế khi mẫu nhỏ nên một số tài liệu khuyên dùng. Điều quan trọng là ghi đúng ký hiệu và không nhầm eta bình phương với eta bình phương riêng phần trong thiết kế nhiều nhân tố.
Khi nào báo Welch ANOVA thay cho ANOVA thông thường?
Khi phương sai các nhóm khác nhau rõ, nhất là khi cỡ mẫu các nhóm không bằng nhau. Một số tài liệu khuyên dùng Welch ANOVA làm mặc định. Quy tắc chọn cần nêu trong phần phương pháp và áp dụng nhất quán.
F không có ý nghĩa thì có được chạy hậu định không?
Phần lớn hướng dẫn cho luận văn khuyên không đi tìm cặp có ý nghĩa khi F không có ý nghĩa, vì dễ thành tìm kiếm kết quả. Ngoại lệ là các so sánh đã được lên kế hoạch từ trước vì lý do lý thuyết, và khi đó phải nói rõ là so sánh có kế hoạch.
Có cần đưa bảng ANOVA vào luận văn không?
Không bắt buộc với ANOVA một nhân tố, vì câu báo cáo đã có đủ thông tin chính. Với thiết kế nhiều nhân tố hoặc nhiều biến kết quả, bảng giúp người đọc theo dõi dễ hơn. Nên xem quy định trình bày của trường.