GiaThuyet.comGiả Thuyết
Viết kết quả kiểm định vào luận văn

Báo cáo kiểm định t theo APA bằng tiếng Việt: câu mẫu cho ba loại t-test

Cách viết kết quả kiểm định t một mẫu, hai mẫu độc lập và mẫu cặp theo APA bằng tiếng Việt: ghi t, df, p, khoảng tin cậy, Cohen d và tự kiểm số.

Graduate student in a quiet university library in Hue writing longhand notes beside a closed laptop, calculator and blank notebook, seen from behind, warm afternoon light

Một câu báo cáo kiểm định t đầy đủ theo APA có năm thành phần: trung bình và độ lệch chuẩn của từng nhóm, giá trị t kèm bậc tự do, giá trị p chính xác, khoảng tin cậy của chênh lệch trung bình, và một chỉ số cỡ hiệu ứng như Cohen d. Thiếu một trong năm thứ đó, người đọc không tự kiểm lại được kết quả, và hội đồng thường hỏi đúng vào chỗ thiếu.

Bài này dành cho sinh viên và học viên đã chạy xong kiểm định t trên phần mềm, đang nhìn bảng kết quả và không biết chép con số nào vào chương kết quả. Mỗi loại kiểm định t có một câu mẫu viết sẵn, kèm phép tính tay để bạn đối chiếu. Toàn bộ số liệu là ví dụ giả định, đã được tính lại cho khớp nhau; bạn thay bằng số của mình và giữ nguyên cấu trúc câu.

Năm thành phần của một câu báo cáo kiểm định t

Thống kê mô tả của từng nhóm. Ghi M (trung bình), SD (độ lệch chuẩn) và cỡ mẫu n của mỗi nhóm hoặc mỗi lần đo. Đây là phần người đọc cần nhất, vì nó cho biết chênh lệch lớn hay nhỏ trên đơn vị thật: điểm, giờ, kilôgam, mức trên thang đo.

Tên kiểm định và giá trị t kèm bậc tự do. Viết rõ là kiểm định t hai mẫu độc lập, mẫu cặp hay một mẫu. Bậc tự do đặt trong ngoặc ngay sau chữ t, ví dụ t(60) = 2,56. Nếu dùng hiệu chỉnh Welch, bậc tự do thường là số lẻ và nên giữ hai chữ số thập phân.

Giá trị p chính xác. Ghi p = 0,013 thay vì chỉ ghi p < 0,05. Chỉ khi phần mềm cho giá trị rất nhỏ mới ghi p < 0,001. Đừng chép "Sig. = 0,000" từ bảng kết quả, vì giá trị p không bao giờ bằng 0; đó chỉ là phần mềm làm tròn.

Chênh lệch trung bình và khoảng tin cậy 95%. Khoảng tin cậy cho người đọc biết chênh lệch thật có thể nằm trong phạm vi nào. Một chênh lệch 0,83 điểm với khoảng tin cậy từ 0,18 đến 1,48 nói nhiều hơn hẳn một chữ "có ý nghĩa".

Cỡ hiệu ứng. Với kiểm định t, chỉ số thường dùng là Cohen d hoặc bản hiệu chỉnh Hedges g khi mẫu nhỏ. Ghi rõ bạn dùng loại nào và tính theo độ lệch chuẩn nào, vì có nhiều cách tính cho thiết kế mẫu cặp.

Kiểm định t một mẫu: câu mẫu và phép tính để tự kiểm

Ví dụ giả định: một khảo sát 36 sinh viên về mức hài lòng với dịch vụ thư viện, thang 1 đến 5, cho trung bình 3,62, độ lệch chuẩn 0,71. Người nghiên cứu muốn biết mức hài lòng có khác điểm giữa thang là 3 hay không. Sai số chuẩn bằng độ lệch chuẩn chia căn bậc hai cỡ mẫu: 0,71 chia 6 được khoảng 0,118. Giá trị t bằng chênh lệch chia sai số chuẩn: 0,62 chia 0,118 được 5,24. Bậc tự do là n trừ 1, tức 35.

Với 35 bậc tự do, giá trị tới hạn hai phía ở mức 0,05 là khoảng 2,03, nên khoảng tin cậy 95% của chênh lệch là 0,62 cộng trừ 2,03 nhân 0,118, tức từ 0,38 đến 0,86. Cohen d cho một mẫu bằng chênh lệch chia độ lệch chuẩn: 0,62 chia 0,71 được 0,87.

Câu mẫu: "Mức hài lòng trung bình của sinh viên với dịch vụ thư viện (M = 3,62; SD = 0,71; n = 36) cao hơn điểm giữa thang đo là 3, có ý nghĩa thống kê, t(35) = 5,24; p < 0,001; chênh lệch trung bình 0,62, KTC 95% [0,38; 0,86]; d = 0,87." Câu này nói rõ so với cái gì, theo chiều nào, mạnh đến đâu.

Một lưu ý về cách đặt câu hỏi: so với điểm giữa thang chỉ có nghĩa khi điểm giữa thật sự là mốc mà nghiên cứu quan tâm. Nếu không có lý do lý thuyết cho mốc 3, hội đồng sẽ hỏi vì sao chọn mốc đó; khi ấy nên ghi lý do ngay trong phần phương pháp.

Hai mẫu độc lập: viết bản Student hay bản Welch

Ví dụ giả định: lớp thực nghiệm (n = 32) có điểm kiểm tra cuối kỳ trung bình 7,45, độ lệch chuẩn 1,20; lớp đối chứng (n = 30) trung bình 6,62, độ lệch chuẩn 1,35. Chênh lệch là 0,83 điểm. Độ lệch chuẩn gộp tính từ hai nhóm là khoảng 1,275; sai số chuẩn của chênh lệch là 1,275 nhân căn của (1/32 + 1/30), được khoảng 0,324. Giá trị t bằng 0,83 chia 0,324, xấp xỉ 2,56, với 60 bậc tự do. Phần mềm cho p = 0,013, khoảng tin cậy 95% từ 0,18 đến 1,48, Cohen d bằng 0,83 chia 1,275 được 0,65.

Câu mẫu bản Student: "Điểm cuối kỳ của lớp thực nghiệm (M = 7,45; SD = 1,20) cao hơn lớp đối chứng (M = 6,62; SD = 1,35), t(60) = 2,56; p = 0,013; chênh lệch trung bình 0,83 điểm, KTC 95% [0,18; 1,48]; d = 0,65."

Nếu bạn dùng kiểm định Welch, vốn không giả định hai phương sai bằng nhau, thì bậc tự do được tính lại thành khoảng 58,07, giá trị t xấp xỉ 2,55, p vẫn làm tròn thành 0,013. Câu mẫu đổi thành t(58,07) = 2,55. Hiện nhiều tài liệu phương pháp khuyên dùng Welch làm mặc định vì nó gần như không mất gì khi phương sai bằng nhau và an toàn hơn khi không bằng; nhiều luận văn vẫn chọn theo kết quả kiểm định Levene. Cách nào cũng được, miễn là ghi rõ trong phần phương pháp và làm nhất quán cho mọi biến.

Điều hay sai nhất ở đây: bảng của SPSS in hai dòng, một dòng giả định phương sai bằng nhau và một dòng không giả định. Người viết chép t của dòng này, df của dòng kia. Hãy kiểm: df là số nguyên n1 + n2 − 2 thì phải đi với t của dòng Student.

Mẫu cặp: đo trước – sau trên cùng một nhóm

Ví dụ giả định: 25 học viên làm bài kiểm tra kỹ năng trước và sau một khoá tập huấn. Điểm trước có trung bình 5,90 (SD = 1,25), điểm sau 6,60 (SD = 1,18). Kiểm định t mẫu cặp không dùng hai độ lệch chuẩn này mà dùng độ lệch chuẩn của hiệu số từng người. Giả sử độ lệch chuẩn của hiệu là 1,10. Sai số chuẩn bằng 1,10 chia căn 25, tức 0,22. Giá trị t bằng 0,70 chia 0,22, được 3,18, với 24 bậc tự do. Phần mềm cho p = 0,004, khoảng tin cậy 95% của chênh lệch từ 0,25 đến 1,15.

Câu mẫu: "Điểm kỹ năng sau tập huấn (M = 6,60; SD = 1,18) cao hơn trước tập huấn (M = 5,90; SD = 1,25), t(24) = 3,18; p = 0,004; chênh lệch trung bình 0,70 điểm, KTC 95% [0,25; 1,15]; dz = 0,64." Chỉ số dz bằng chênh lệch trung bình chia độ lệch chuẩn của hiệu, ở đây 0,70 chia 1,10.

Cần nói thêm hai điều. Thứ nhất, có nhiều cách tính cỡ hiệu ứng cho mẫu cặp; dz thường cho số lớn hơn cách chia cho độ lệch chuẩn của điểm trước, nên phải ghi rõ cách tính để người đọc không so nhầm với nghiên cứu khác. Thứ hai, thiết kế trước – sau không có nhóm đối chứng chỉ cho biết điểm đã tăng, không đủ để kết luận tăng là do khoá tập huấn; câu kết luận nên giữ đúng mức đó.

Bảng tự kiểm trước khi chép câu vào luận văn

Phần lớn lỗi báo cáo kiểm định t có thể bắt được bằng vài phép so đơn giản. Trước khi chép câu vào chương kết quả, bạn đi qua bảng sau.

Điểm kiểmQuy tắcÁp vào ví dụ hai mẫu độc lập
Bậc tự doMột mẫu: n − 1. Độc lập (Student): n1 + n2 − 2. Mẫu cặp: số cặp − 132 + 30 − 2 = 60
Chiều của tDấu của t trùng chiều chênh lệch theo thứ tự nhóm phần mềm lấy7,45 − 6,62 dương, t dương
Khoảng tin cậy và pKiểm định hai phía mức 0,05: khoảng 95% không chứa 0 thì p < 0,05 và ngược lại[0,18; 1,48] không chứa 0, p = 0,013
Cohen d từ tĐộc lập: d ≈ t nhân căn (1/n1 + 1/n2). Mẫu cặp: dz = t chia căn số cặp2,56 × 0,254 ≈ 0,65
Trung bình và độ lệch chuẩnKhớp với bảng thống kê mô tả ở mục trước của chươngĐối chiếu với bảng mô tả mẫu
Cỡ mẫun trong câu bằng số quan sát thực sự vào phân tích, sau khi loại phiếu thiếuKhông ghi cỡ mẫu khảo sát ban đầu

Nếu một dòng không khớp, đừng sửa con số cho khớp. Quay lại phần mềm, xem mình đã chép nhầm dòng, nhầm biến, hay dữ liệu có ca bị loại mà mình chưa biết. Ghi lại số liệu đúng như phần mềm cho ra là yêu cầu tối thiểu của tính trung thực.

Kiểm định một phía, nhiều biến cùng lúc và những chỗ hay viết sai

Ngoài câu mẫu chuẩn, có vài tình huống làm câu báo cáo phải đổi đi một chút:

  • Kiểm định một phía. Chỉ dùng khi giả thuyết có chiều đã được nêu trước khi thu dữ liệu và có lý do rõ. Khi đó phải ghi "một phía" ngay trong câu, vì p một phía bằng một nửa p hai phía khi chênh lệch đúng chiều dự đoán. Đổi sang một phía sau khi thấy p hai phía bằng 0,08 là cách làm sai.
  • Nhiều biến kết quả. Khi so hai nhóm trên năm biến, viết năm câu giống nhau rất nặng nề. Gom vào một bảng và trong lời văn chỉ nêu những biến chính, kèm câu dẫn về bảng. Nhớ cân nhắc vấn đề kiểm định nhiều lần và nêu cách bạn xử lý.
  • Chữ "có ý nghĩa" đứng một mình. Nên viết "có ý nghĩa thống kê" cho rõ, và để chữ "đáng kể" hay "quan trọng" cho phần bàn luận, nơi bạn lập luận bằng cỡ hiệu ứng và bối cảnh.
  • Viết "p = 0,000" hoặc "p < 0,000". Cả hai đều sai; thay bằng p < 0,001.
  • Bỏ khoảng tin cậy vì phần mềm không in. SPSS có in khoảng tin cậy của chênh lệch trong bảng kiểm định t; Excel thì không, bạn có thể tính tay theo công thức ở các mục trên.
  • Báo cáo t âm mà không giải thích. Dấu âm chỉ phản ánh thứ tự nhóm. Có thể ghi giá trị tuyệt đối miễn câu chữ nói rõ nhóm nào cao hơn.

Câu kết luận bằng lời: nói đúng điều số liệu cho phép

Sau con số, luận văn cần một câu nói lại kết quả bằng ngôn ngữ của câu hỏi nghiên cứu. Với ví dụ hai lớp, câu kết luận hợp lý là: điểm cuối kỳ của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng khoảng 0,8 điểm, chênh lệch có ý nghĩa thống kê với cỡ hiệu ứng ở mức trung bình theo quy ước tham khảo của Cohen; giả thuyết H1 được ủng hộ. Câu này không nói "chứng minh phương pháp mới hiệu quả hơn", vì một nghiên cứu với hai lớp có sẵn, không phân ngẫu nhiên học sinh, chưa đủ để nói vậy.

Khoảng tin cậy cũng nên đi vào câu kết luận. Khoảng 0,18 đến 1,48 điểm khá rộng: ở đầu dưới, chênh lệch gần như không đáng kể trong lớp học; ở đầu trên, đó là một mức cải thiện rõ rệt. Nói thẳng điều này cho thấy bạn hiểu kết quả của mình, và thường được hội đồng đánh giá cao hơn một câu khẳng định tròn trịa.

Các mốc nhỏ, vừa, lớn của Cohen d (khoảng 0,2; 0,5; 0,8) chỉ là quy ước tham khảo, không phải thước đo tầm quan trọng trong mọi ngành. Với điểm thi, 0,65 độ lệch chuẩn có thể là nhiều; với một chỉ số sinh học, cùng mức đó có thể có ý nghĩa khác. Phần bàn luận là nơi bạn đặt con số vào bối cảnh, dựa trên nghiên cứu trước và thực tế của lĩnh vực.

Câu hỏi thường gặp

Báo cáo kiểm định t theo APA cần ghi những con số nào?

Cần ghi trung bình và độ lệch chuẩn của từng nhóm, giá trị t kèm bậc tự do trong ngoặc, giá trị p chính xác, chênh lệch trung bình với khoảng tin cậy 95%, và một chỉ số cỡ hiệu ứng như Cohen d. Kèm theo là một câu nói rõ nhóm nào cao hơn.

Nên chép dòng nào trong bảng Independent Samples Test của SPSS?

Nếu bạn chọn kiểm định Student thì chép dòng giả định phương sai bằng nhau, nếu chọn Welch thì chép dòng không giả định. Quan trọng là quy tắc chọn được nêu trong phần phương pháp và giá trị t, df, p đều lấy cùng một dòng.

Phần mềm in Sig. = 0,000 thì ghi giá trị p thế nào?

Ghi p nhỏ hơn 0,001, theo dạng ký hiệu thường dùng trong bài. Giá trị p không bao giờ bằng 0, phần mềm chỉ làm tròn đến ba chữ số thập phân. Ghi p = 0,000 là lỗi trình bày mà hội đồng hay nhắc, dù kết luận của bạn vẫn đúng.

Cohen d cho kiểm định t mẫu cặp tính thế nào?

Cách thường gặp là d_z, bằng chênh lệch trung bình chia độ lệch chuẩn của hiệu số. Có cách khác chia cho độ lệch chuẩn của lần đo đầu hoặc độ lệch chuẩn trung bình hai lần đo. Mỗi cách cho số khác nhau, nên ghi rõ cách bạn dùng.

Có cần ghi khoảng tin cậy khi đã có giá trị p không?

Nên ghi. Giá trị p chỉ cho biết dữ liệu có khác biệt rõ so với giả thuyết không hay không, còn khoảng tin cậy cho biết chênh lệch có thể lớn hay nhỏ đến đâu. APA khuyến khích báo cáo cả khoảng tin cậy và cỡ hiệu ứng.

Kết quả t-test có ý nghĩa thống kê có nghĩa là can thiệp hiệu quả không?

Không nhất thiết. Ý nghĩa thống kê chỉ cho biết chênh lệch khó giải thích bằng ngẫu nhiên lấy mẫu. Kết luận về hiệu quả còn phụ thuộc vào thiết kế nghiên cứu, có phân nhóm ngẫu nhiên hay không, và cỡ hiệu ứng có đủ lớn trong thực tế không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138