Trong luận văn tiếng Việt, các ký hiệu thống kê bằng chữ Latinh như M, SD, t, F, p, df được in nghiêng, chữ Hy Lạp như χ², η² thì không; giá trị p ghi chính xác đến hai hoặc ba chữ số thập phân và chỉ dùng p < 0,001 khi nhỏ hơn; số thập phân dùng dấu phẩy, nên các số trong ngoặc phải ngăn bằng dấu chấm phẩy. Đó là bốn quy ước ít người dạy nhưng hội đồng nào cũng để ý.
APA được viết cho tiếng Anh, nơi dấu chấm là dấu thập phân. Khi đưa vào luận văn tiếng Việt, một số quy tắc phải điều chỉnh, và các trường có thể có hướng dẫn riêng. Bài này gom những quy ước thường dùng thành bảng tra, kèm lý do để bạn tự quyết khi gặp tình huống chưa có trong quy định của trường. Ví dụ số liệu trong bài đều là giả định.
Chữ nào in nghiêng, chữ nào không
Quy tắc gốc của APA rất đơn giản: ký hiệu thống kê bằng chữ Latinh in nghiêng, chữ Hy Lạp và chữ viết tắt thông thường không in nghiêng. Bảng dưới liệt kê những ký hiệu gặp nhiều nhất trong chương kết quả có kiểm định giả thuyết.
| Ký hiệu | Ý nghĩa | In nghiêng? |
|---|---|---|
| M, SD, Mdn | Trung bình, độ lệch chuẩn, trung vị | Có |
| n, N | Cỡ mẫu một nhóm, cỡ mẫu toàn bộ | Có |
| t, F, U, H, z | Thống kê kiểm định | Có |
| p, df | Giá trị p, bậc tự do | Có |
| d, r | Cohen d, hệ số r | Có |
| χ², η², ω², φ | Chi bình phương, eta và omega bình phương, hệ số phi | Không (chữ Hy Lạp) |
| KTC, ANOVA, HSD | Chữ viết tắt thông thường | Không |
Chỉ số dưới đi kèm ký hiệu, ví dụ chữ "p" trong eta bình phương riêng phần hay chữ "z" trong cỡ hiệu ứng mẫu cặp, là nhãn chứ không phải ký hiệu thống kê, nên theo APA không in nghiêng. Trong Word, việc in nghiêng ký hiệu bằng tay rất dễ sót; một cách làm là dùng chức năng tìm và thay thế với định dạng, rồi rà lại bằng mắt ở bản in.
Trong bảng biểu, tiêu đề cột như M và SD cũng in nghiêng theo cùng quy tắc. Nếu trường của bạn yêu cầu không in nghiêng gì trong bảng, làm theo trường và làm nhất quán.
Giá trị p: bốn quy ước cần nhớ
Ghi giá trị chính xác. Viết p = 0,032 thay vì p < 0,05. Giá trị chính xác cho người đọc biết kết quả nằm xa hay sát ngưỡng, và cho phép người khác dùng kết quả của bạn trong tổng quan hay phân tích gộp.
Hai hoặc ba chữ số thập phân. APA cho phép cả hai; nhiều luận văn chọn ba để khớp với phần mềm. Khi đã chọn thì dùng cho toàn bộ luận văn.
Rất nhỏ thì ghi p < 0,001. Không ghi p = 0,000 như bảng phần mềm, cũng không ghi p = 0,0000032. Mức chính xác đó vượt quá độ chính xác mà một mẫu vài trăm người cho phép.
Số 0 đứng đầu. APA tiếng Anh bỏ số 0 trước dấu thập phân với các giá trị không thể vượt quá 1, như .032 hay r = .45. Trong tiếng Việt, cách viết ",032" trông lạ và dễ đọc nhầm, nên đa số luận văn giữ số 0: 0,032. Nếu trường không quy định, giữ số 0 là lựa chọn an toàn; điều quan trọng là thống nhất.
Không bịa ngưỡng mới. Không viết "p = 0,06, gần có ý nghĩa" hay "có xu hướng ý nghĩa". Ngưỡng alpha đã nêu trong phần phương pháp; kết quả nằm trên ngưỡng thì báo đúng con số và để phần bàn luận nói về cỡ hiệu ứng, khoảng tin cậy và cỡ mẫu.
Dấu phẩy thập phân và dấu ngăn trong ngoặc
Tiếng Việt dùng dấu phẩy để ngăn phần thập phân và dấu chấm để ngăn hàng nghìn: 1.250,5 chứ không phải 1,250.5. Luận văn viết tiếng Việt nên theo quy ước này, trừ khi trường cho phép khác. Hệ quả là khi trong ngoặc có hai số thập phân, dùng dấu phẩy để ngăn sẽ gây nhầm. Khoảng tin cậy viết [0,18, 1,48] có thể đọc thành ba hay bốn số. Cách viết rõ ràng hơn là [0,18; 1,48].
Quy tắc tương tự cho bậc tự do của Welch ANOVA hay ANOVA có hiệu chỉnh: F(2; 37,85) thay cho F(2, 37,85). Với bậc tự do là số nguyên, như F(2, 57), dấu phẩy không gây nhầm, nhưng nhiều người chọn dùng dấu chấm phẩy cho mọi trường hợp để khỏi phải nghĩ. Giữa các thành phần của một câu báo cáo cũng nên ngăn bằng dấu chấm phẩy: t(60) = 2,56; p = 0,013; d = 0,65.
Chỗ hay sót nhất là biểu đồ. Phần mềm vẽ biểu đồ thường để dấu chấm thập phân theo cài đặt tiếng Anh, nên trục và nhãn số trong hình dùng dấu chấm trong khi lời văn dùng dấu phẩy. Hãy đổi cài đặt vùng của phần mềm hoặc sửa nhãn, để một luận văn không có hai kiểu dấu thập phân. Bảng chép từ SPSS cũng gặp vấn đề y như vậy.
Nếu bạn viết luận văn bằng tiếng Anh hoặc nộp bài cho tạp chí quốc tế, quay về quy ước gốc: dấu chấm thập phân, dấu phẩy ngăn trong ngoặc, và bỏ số 0 đứng đầu ở các giá trị không vượt quá 1.
Làm tròn bao nhiêu chữ số: bảng quy ước tham khảo
APA khuyên làm tròn đến mức có ích cho người đọc, thường là hai chữ số thập phân cho phần lớn thống kê. Bảng dưới là quy ước hay dùng; trường bạn có thể quy định khác.
| Đại lượng | Số chữ số thập phân thường dùng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Trung bình, độ lệch chuẩn | Hai, hoặc nhiều hơn dữ liệu gốc một chữ số | M = 7,45; SD = 1,20 |
| t, F, χ², z, U có phần lẻ | Hai | t(60) = 2,56 |
| Giá trị p | Hai hoặc ba, dưới 0,001 ghi < 0,001 | p = 0,013 |
| Cỡ hiệu ứng d, r, η², V | Hai | η² = 0,21 |
| Bậc tự do Welch hoặc có hiệu chỉnh | Hai | t(58,07) |
| Phần trăm | Một, hoặc số nguyên khi mẫu nhỏ | 43,6% |
| Cận khoảng tin cậy | Như đại lượng mà khoảng đó ước lượng | KTC 95% [0,18; 1,48] |
Với mẫu nhỏ, ghi phần trăm có một chữ số thập phân có thể tạo cảm giác chính xác giả. Bảy trên chín người là 77,8%, nhưng mỗi người thêm hay bớt làm tỷ lệ thay đổi khoảng 11 điểm phần trăm. Khi đó nên kèm phân số 7/9.
Làm tròn ở bước cuối, không làm tròn giữa chừng
Một nguyên tắc ít được nói rõ: chỉ làm tròn khi trình bày, không làm tròn ở các bước tính trung gian. Ví dụ giả định: hai nhóm có trung bình 7,45 và 6,62, sai số chuẩn của chênh lệch là 0,3238. Chia 0,83 cho 0,3238 được t ≈ 2,56, khớp với phần mềm. Nhưng nếu bạn làm tròn sai số chuẩn thành 0,32 rồi mới chia, kết quả là 2,59, lệch khỏi bảng phần mềm. Người chấm tự tính lại sẽ thấy hai con số không khớp và nghi ngờ phần còn lại.
Cũng vì làm tròn, tổng các phần trăm trong một bảng tần số có thể ra 99,9% hay 100,1%. Đây không phải lỗi; đừng sửa một ô cho tổng tròn 100%. Nếu lo người đọc thắc mắc, thêm chú thích dưới bảng rằng tổng có thể không bằng 100% do làm tròn.
Khi tính tay để tự kiểm, giữ ít nhất bốn chữ số có nghĩa ở mọi bước. Khi chênh lệch giữa số tính tay và số của phần mềm chỉ ở chữ số thập phân thứ hai, gần như chắc chắn là do làm tròn; khi chênh lệch lớn hơn, nhiều khả năng bạn đã lấy nhầm số.
Khoảng cách, dấu và các chi tiết nhỏ hay bị sửa
Những chi tiết dưới đây không làm sai kết quả, nhưng làm bản thảo trông cẩu thả. Kiểm một lượt trước khi nộp:
- Để một khoảng trắng hai bên dấu bằng, dấu nhỏ hơn và dấu lớn hơn: p = 0,013, không viết p=0,013.
- Không để khoảng trắng giữa ký hiệu và ngoặc bậc tự do: t(60), không viết t (60).
- Dùng dấu trừ thật cho số âm (−2,13) thay cho dấu gạch nối ngắn, nhất là trong bảng, để dấu không bị tách khỏi số khi xuống dòng.
- Viết KTC 95% hoặc khoảng tin cậy 95% ở lần đầu, sau đó dùng một kiểu nhất quán. Nếu dùng chữ CI theo tiếng Anh thì giải thích ở danh mục chữ viết tắt.
- Chữ bình phương trong χ² và η² dùng ký tự số mũ, không viết chi2 hay eta2 trong văn bản chính thức.
- Mọi con số dưới 10 trong lời văn thông thường có thể viết bằng chữ, nhưng con số đi với đơn vị đo hay kết quả thống kê luôn viết bằng số.
- Cuối cùng, một lượt tìm kiếm cụm "0,000" trong toàn văn bản thường bắt được vài chỗ chép nguyên từ phần mềm.
Nếu trường có mẫu trình bày riêng, mẫu đó luôn được ưu tiên hơn APA. Khi mẫu của trường không nói gì về một chi tiết, APA là chỗ dựa hợp lý và dễ giải thích với hội đồng.
Một đoạn kết quả trước và sau khi sửa
Để thấy các quy ước trên vận hành cùng nhau, hãy xem một đoạn kết quả giả định viết theo thói quen chép từ phần mềm: "Kết quả Independent Samples Test cho thấy Sig. = 0,000 < 0.05 nên có sự khác biệt, Mean nhóm 1 = 7.4531, Mean nhóm 2 = 6.6200, t = 2.562, df = 60." Đoạn này có ít nhất sáu vấn đề: tên bảng tiếng Anh, Sig. bằng 0,000 (vừa sai vừa mâu thuẫn với t = 2,56 vốn ứng với p khoảng 0,013), lẫn dấu chấm và dấu phẩy thập phân, bốn chữ số thập phân thừa, thiếu độ lệch chuẩn, thiếu khoảng tin cậy và cỡ hiệu ứng.
Bản sửa: "Điểm cuối kỳ của lớp thực nghiệm (M = 7,45; SD = 1,20) cao hơn lớp đối chứng (M = 6,62; SD = 1,35), t(60) = 2,56; p = 0,013; chênh lệch 0,83 điểm, KTC 95% [0,18; 1,48]; d = 0,65." Câu sửa ngắn hơn câu gốc, nhưng chứa nhiều thông tin hơn, và mọi con số đều kiểm được với nhau.
Chi tiết Sig. = 0,000 trong câu gốc đáng nói thêm. Đây là kiểu lỗi xuất hiện khi người viết chép nhầm ô, ví dụ lấy Sig. của một kiểm định khác trong cùng bảng. Phép tự kiểm đơn giản nhất là nhìn t và df: với 60 bậc tự do, t khoảng 2,56 không thể cho p nhỏ hơn 0,001. Hội đồng có kinh nghiệm thấy ngay sự mâu thuẫn này.
Câu hỏi thường gặp
Trong luận văn tiếng Việt có phải in nghiêng chữ p và chữ t không?
Theo APA thì có, các ký hiệu thống kê bằng chữ Latinh như M, SD, t, F, p đều in nghiêng. Chữ Hy Lạp như chi bình phương hay eta bình phương không in nghiêng. Nếu trường có quy định riêng, làm theo trường.
Ghi giá trị p là 0,032 hay ,032 thì đúng?
APA tiếng Anh bỏ số 0 đứng đầu với giá trị không vượt quá 1. Trong luận văn tiếng Việt dùng dấu phẩy thập phân, đa số người viết giữ số 0 cho dễ đọc. Cả hai đều có lý, quan trọng là thống nhất trong toàn bộ luận văn.
Khoảng tin cậy viết bằng dấu phẩy thập phân thì ngăn hai cận bằng gì?
Dùng dấu chấm phẩy, ví dụ KTC 95% từ 0,18 đến 1,48 viết thành ngoặc vuông với hai số ngăn bằng dấu chấm phẩy. Dùng dấu phẩy để ngăn sẽ khiến người đọc khó biết đâu là phần thập phân.
Có nên làm tròn giá trị p về hai chữ số thập phân không?
Có thể, APA chấp nhận hai hoặc ba chữ số. Tuy vậy, khi p gần ngưỡng như 0,049 hay 0,051, làm tròn hai chữ số sẽ thành 0,05 và gây khó hiểu, nên nhiều người chọn ba chữ số cho toàn bộ luận văn.
Tính tay ra t khác phần mềm một chút có sao không?
Nếu chỉ lệch ở chữ số thập phân thứ hai, thường là do bạn làm tròn ở bước trung gian. Báo cáo con số của phần mềm, và khi tự kiểm thì giữ đủ chữ số ở mọi bước. Lệch nhiều hơn thì kiểm lại xem đã lấy nhầm dữ liệu chưa.
Tổng phần trăm trong bảng bằng 100,1% có cần sửa không?
Không cần sửa, đó là sai số do làm tròn từng ô. Sửa một ô cho tổng tròn 100% là làm sai lệch số liệu. Có thể thêm chú thích dưới bảng nói rằng tổng có thể không bằng 100% do làm tròn.